«اخلاق درمانی» با «اخلاق کاربردی» در افغانستان
اخبار پیام یاسین
1391/3/4

«اخلاق درمانی» با «اخلاق کاربردی» در افغانستان
پیش درآمد
شاید در گام اول چنین به نظر آید که کشف جدیدی صورت گرفته است، و واژه «اخلاق درمانی» همانند شیمی درمانی و لیزر درمانی و یا طب سوزنی و ...  از مقوله های کشفیات جدید پزشکی اتفاق افتاده است، و مقوله جدیدی  پا به عرصه درمان دردهای جسمانی انسان گذارده است.

اما اجازه دهید با یک مقدمه کوتاه چنین آغاز نماییم که اگر جامعه انسانی را به عنوان یک پیکر بزرگ دارای روح جمعی و اعضاء داخلی بدانیم، مسلما این پیکر زنده انسانی گاهی دچار امراض و بیماری هایی مختلفی می گردد که آنرا از تعادل و مسیر سلامت و صحت خارج می سازد.

افزایش آمارهای وحشتناک نابهنجاری های اجتماعی از قبیل قتل و سرقت و طلاق و اعتیاد و اختلاس و آدم ربایی و ... همه و همه می توانند، علایم هشدار دهنده ای برای طبیبان و مسئولان این جامعه باشد که پیکر انسانی و روانی جامعه دچار بیماری ها و عفونت هایی در قسمت های مختلف آن شده است.

 

به عنوان نمونه در جامعه افغانستان، اختلاس کلان در کابل بانک، شاید به عنوان مشت نمونه خرواری باشد که در سیستم ها و نظامهای درونی جامعه افغانستان رخ می دهد. همچنین آمار بالای اعتیاد در بین جوانان و نوجوانان در سالهای اخیر می تواند زنگ هشداری برای اندیشیدن و ترسیم خط و مشی صحیح بر اساس آرمانهای انسانی و اسلامی مان باشد.

بگذارید مدرن فکر کنیم و اندیشه مدرن را نیز در ترمیم این نا بسامانی های اجتماعی به کار بگیریم، که همانا افزایش تخصص های اجتماعی و اقتصادی و فنی در این جامعه است که در تعبیر بهتر اشتیاق به توسعه و پیشرفت است، که توسعه اقتصادی و سیاسی و در نهایت توسعه اجتماعی با تعاریف خاص هر یک، می تواند راه گشا و مانع به وجود نیامدن این عفونت های اجتماعی و آمارهای هشدار دهنده  و وحشتناک نامیزانی در جسم و روح اجتماع  باشد.
به مدد رسانه های ارتباط جمعی و نشر اطلاعات و آمار ، وضعیت سایر کشورهایی که به زعم خودشان پیشرفته و صنعتی و جهان اول شده است، چندان تعریفی در جلوگیری از این بیماری ها و نا بهنجاری ها ندارد. یا بهتر بگوییم که وضعیت آن کشورها در برخی از این آمارها مثل نرخ طلاق و اختلاس و ... از خیلی از کشورهای توسعه نیافته بیشتر است.
پس چی باید کرد؟ چاره کار در درمان این دردهای مزمن بشریت چیست؟
اسلام تخصص و پیشرفت را در عرصه های مختلف اجتماعی و اقتصادی و سیاسی که متناسب با کمال و رشد و تعالی وی و مانع بازدارنده از این قبیل نا به هنجاری باشد، اصلا نفی نمی کند.
اما اسلام یا به تعبیر دقیق تر دین الهی، نسخه ویژه ای برای درمان این دردهای اجتماعی و انسانی پیچیده است، که بشریت بعد از بیست و اندی قرن، تازه به فواید و شفا بخشی آن دارد پی می برند، که همانا لزوم رعایت اخلاق و تئوری های اخلاق کاربردی در نظامات جامعه می باشد.
اخلاق درمانی نسخه ای شفا بخش که می تواند درمان گر دردهای نهفته جسمانی و روحانی بشریت در جوامع مختلف باشد.
در این مقاله سعی شده است تا به آشنایی بیشتری با مفهوم و عرصه های کاربردی اخلاق صورت گیرد و نیم نگاهی نیز به درمان معضلات و مشکلات اخلاقی کشور مسلمان و متمدن افغانستان می اندازیم.



جایگاه و اهمیت اخلاق در اسلام
آموزه‎هاي اخلاقي بخش زيادي از متون ديني و كتاب‎هاي آسماني را تشکيل مي‎دهد. دعوت گسترده قرآن كريم به تهذيب نفس و نيل به ارزش‎هاي والاي انساني، بيانگر جايگاه مقولة اخلاق در ميان اهداف دين و انبياى الهى است.
اهتمام فوق العاده قرآن مجيد به مسائل اخلاقى و تهذيب نفوس به عنوان يك مساله اساسى و زيربنايى است كه برنامه - هاى ديگر از آن نشات مى گيرد. يكى از اهداف اصلى بعثت پيامبراسلام صلى الله عليه و آله تزكيه نفوس و تربيت انسانها و پرورش اخلاق حسنه بوده است،  و دعوت گسترده قرآن كريم به تهذيب نفس و نيل به ارزش‎هاي والاي انساني، بيانگر جايگاه مقولة اخلاق در ميان اهداف دين است. چنانکه در آیاتی روشن به این مسئله اشاره دارد:
1- هو الذى بعث فى الاميين رسولا منهم يتلوا عليهم آياته و يزكيهم ويعلمهم الكتاب والحكمة (سوره جمعه، آيه 2)
2 - لقد من الله على المؤمنين اذ بعث فيهم رسولا من انفسهم يتلوا عليهم آياته و يزكيهم و يعلمهم الكتاب و الحكمة و ان كانوا من قبل لفى ضلال مبين (سوره آل عمران، 164)
3 - كما ارسلنا فيكم رسولا منكم يتلوا عليكم آياتنا و يزكيكم و يعلمكم الكتاب و الحكمة و يعلمكم ما لم تكونوا تعلمون (سوره بقره، آيه 151)
4 - ربنا و ابعث فيهم رسولا منهم يتلوا عليهم آياتك و يعلمهم الكتاب و الحكمة و يزكيهم انك انت العزيز الحكيم (سوره بقره، آيه 129)
5 - قد افلح من زكيها و قد خاب من دسيها (سوره شمس، آيات 9 و 10)
6 - قد افلح من تزكى و ذكر اسم ربه فصلى (سوره اعلى، آيات 14 و 15)
چهار آيه نخستين در واقع يك حقيقت را دنبال مى كند، و آن اين كه يكى از اهداف اصلى بعثت پيامبراسلام صلى الله عليه و آله تزكيه نفوس و تربيت انسانها و پرورش اخلاق حسنه بوده است; حتى مى توان گفت تلاوت آيات الهى و تعليم كتاب و حكمت كه در نخستين آيه آمده، مقدمه اى است براى مساله تزكيه نفوس و تربيت انسانها; همان چيزى كه هدف اصلى علم اخلاق را تشكيل مى دهد.
شايد به همين دليل «تزكيه » در اين آيه بر «تعليم » پيشى گرفته است، چرا كه هدف اصلى و نهائى «تزكيه » است هرچند در عمل «تعليم » مقدم بر آن مى باشد. و اگر در سه آيه ديگر (آيه دوم و سوم و چهارم از آيات مورد بحث) «تعليم » بر «تزكيه اخلاق » پيشى گرفته، ناظر به ترتيب طبيعى و خارجى آن است، كه معمولا «تعليم » مقدمه اى ست براى «تربيت و تزكيه »; بنابراين، آيه اول و آيات سه گانه اخير هر كدام به يكى از ابعاد اين مساله مى نگرد.
اهتمام فوق العاده قرآن مجيد به مسائل اخلاقى و تهذيب نفوس به عنوان يك مساله اساسى و زيربنايى است كه برنامه هاى ديگر از آن نشات مى گيرد; و به تعبير ديگر، بر تمام احكام و قوانين اسلامى سايه افكنده است.
اخلاق در احادیث نیز از اهمیت والایی برخوردار است. چنانکه  در حديث معروفى از پيامبراكرم صلى الله عليه و آله مى خوانيم که فرمود: إنّما بُعِثتُ لُاتمِّم مكارم الأخلاق.  بدرستیکه من برای اتمام و اجرای مکارم اخلاقی مبعوث شده ام. تعبير به «انما» كه به اصطلاح براى حصر است نشان مى دهد كه تمام اهداف بعثت پيامبر صلى الله عليه و آله در همين امر يعنى تكامل اخلاقى انسانها خلاصه مى شود، که نظام های مختلف اقتصادی و اجتماعی و سیاسی اسلامی از جمله عرصه های  اساسی آن می‌باشد، و اجرای فرامین و آموزه‌های اخلاقی در قلمرو این  نظام ها و مجموعه زیر بخش‌های آن، به عنوان یک اصل و معیار اساسی مطرح می‌ باشد.
همچنین اميرمؤمنان على عليه السلام فرمود:
لَوْ كُنَّا لَا نَرْجُو جَنَّةً وَ لَا نَخْشَى نَاراً وَ لَا ثَوَاباً وَ لَا عِقَاباً لَكَانَ يَنْبَغِي لَنَا أَنْ نَطْلُبَ مَكَارِمَ‏ الْأَخْلَاقِ‏ فَإِنَّهَا مِمَّا تَدُلُّ عَلَى سَبِيلِ النَّجَاح‏. 
اگر ما آرزوی بهشت نداشته باشیم، و از آتش جهنم نیز ترسی نداشته باشیم، و به دنبال ثواب و عقابی نباشیم، سزاوار است، که مکارم اخلاق را طلب کنیم، زیرا آن از چیزهایی است که راه رستگاری را به ما نشان می‌دهد.
اين حديث بخوبى نشان مى دهد كه فضائل اخلاقى نه تنها سبب نجات در قيامت است بلكه زندگى دنيا نيز بدون آن سامان نمى‌يابد! و می‌بایست در امورات زندگی اعم از امور اجتماعی و اقتصادی، و ... به کار گرفته شود، و نظام اقتصادی اسلام می‌تواند مصداق دقیقی از قلمرو زندگی این دنیایی باشد. همچنین در حدیث دیگر از امام رضا (علیه السلام) داریم به طور خاص در امور اقتصادی داریم که فرمود:
وَ اسْتَعْمِلْ‏ فِي‏ تِجَارَتِكَ‏ مَكَارِمَ الْأَخْلَاقِ وَ الْأَفْعَالَ الْجَمِيلَةَ لِلدِّينِ وَ الدُّنْيَا.  در تجارت ( فعالیت‌های اقتصادی) مکارم اخلاقی و روشهاى پسنديده دين و دنيا را به كار گير.
بدون اخلاق نه دين براى مردم مفهومى دارد، و نه دنياى آنها سامان مى يابد؛ همان گونه كه گفته اند:
اقوام روزگار به اخلاق زنده‌اند      قومى كه گشت فاقد اخلاق مردنى است!
اصولا زمانى انسان شايسته نام انسان است كه داراى اخلاق انسانى باشد و در غير اين صورت حيوان خطرناكى است كه با استفاده از هوش سرشار انسانى همه چيز را ويران مى كند، و به آتش مى كشد. و اخلاق دینی، همانند عقاید و احکام، یکی از اساسات دین اسلام که قوام رسالت دینی به آن وابسته است، که عبارت از راههای رفتاری است، که برای تهذیب و تکامل نفس لازم است،  و اسلام بدون اخلاق و معارف اخلاقی بدون رسالت اخلاقی آن، غیر واقعی است .


مفهوم شناسی اخلاق
اخلاق واژه ای عربی است و جمع خُلق و خُلُق است که در لغت به معنای سرشت، خوی، طبیعت و امثال این معانی نیز به کار می رود و به معنای صورت درونی و باطنی و ناپیدای آدمی است که با بصیرت درک می شود و در مقابل خَلق قرار دارد که به صورت ظاهریی که با چشم قابل رویت است اطلاق می شود  .
شایع ترین کاربرد اصطلاحی اخلاق در میان اندیشمندان اسلامی عبارت است از «صفات نفسانی راسخ و پایداری که موجب می شوند افعالی متناسب با آن صفات به سهولت و بدون نیاز به تامل و تروی از آدمی صادر شود».  و علم اخلاق دانش صفات{ملکات} مهلکه و منجیه و چگونگی موصوف شدن و متخلق گردیدن به صفات نجات بخش و رهائی از صفات هلاک کننده است.  و موضوع علم اخلاق صفات خوب و بد است اما از آن جهت که مرتبط با افعال اختیاری انسان بوده و برای او قابل اکتساب یا اجتنابند. 
دیدگاهي كه امروزه در تعريف اخلاق رايج است به هر دو بُعد صفات و ملكات و رفتار و اعمال در تعريف دانش اخلاق توجه كرده است. كه هم شامل شناسایی حالت های روحی و باز شناسی صفات نفسانی آدمی می گردد و هم شناخت رفتارها و تعیین خوب و بد آنها را بدون در نظر گرفتن صفات و منش های فاعل و عامل آن ها، در برگیرد. 
شهید مطهری نیز بر این مسئله در تعریف اخلاق تصریح نموده اند و در حقیقت اخلاق را تنها علم چگونه زیستن نمی داند، بلکه علم چگونه بودن هم می داند.



مفهوم اخلاق از دیدگاه اندیشمندان غیر اسلامی
از دیدگاه فيلسوفان غربي، واژه ی اخلاق بيشتر به معناي نهاد اخلاقي زندگي به كار رفته است.  اخلاق در اين اصطلاح مجموعه ای از اصول و قواعدی است که بیانگر بایدها و نبایدهای اخلاقی می باشد که نوعی استقلال از شخص در آن ها وجود دارد. اصولی مانند خوبی راستگویی و بدی دروغ گویی که افراد آن ها را از والدین یا آموزگار می آموزند و به نوعی بر اجتماع تکیه دارند و به عنوان ابزاری در دست اجتماع است که بر افراد تحمیل می کند. در برخي كاربردها اخلاق به معناي علم اخلاق نيز به كار رفته است.
بسیاری از فلاسفه غربی در تعريف علم اخلاق رفتارها و اعمال ظاهری آدمی را ملاك قرار داده اند. از نظر این گروه موضوع علم اخلاق همان رفتارهای اختیاری انسانی است و علم اخلاق علم شناخت خوب و بد رفتارها و اعمال آدمی است. به عنوان مثال برخی در تعریف علم اخلاق گفته اند؛ «علم اخلاق عبارتست از تحقیق در رفتار آدمی بدان گونه که باید باشد». 


اخلاق از دیدگاه اسلامی
در اسلام اخلاق و مباحث درباره آن، که پیوندی پایا با تزکیه و تهذیب دارد، دارای جایگاه بس بلند و رفیع است. و به طور خلاصه نظریه اخلاقی اسلام دارای عناصر اصلی ذیل می باشد:
•    ملاک ارزش هر کاری بر اساس نوع تاثیر آن در کمال نفس تعیین می شود.
•    هرکاری که بیشترین تاثیر را در بالاترین کمال انسان داشته باشد، عالی ترین ارزش اخلاقی را خواهد داشت.
•    هر کاری که بیشترین تاثیر را در دور شدن انسان از خدا داشته باشد، پست ترین ارزش ها و بدترین رذیلت ها خواهد بود.
•    بین این دو قطب، نقطه ای که نسبتش مساوی به هر دو قطب باشد، بی ارزش خواهد بود.
•    ارزش های اخلاقی اصالتا تابع نیت اند، و کار اخلاقی هم فی حد نفسه باید عمل صالح باشد، و هم دارای نیت صحیحی باید باشد تا کمالش به نفس برگردد.
•    ارزش های اخلاقی حد نصابی دارند که کمتر از آن از دیدگاه اسلام قابل پذیرش نیست، از آن جمله می بایست از ایمان به خدا و قیامت سرچشمه گرفته باشد. و علامت حد نصاب این است که سعادت ابدی را تامین نماید.
از منظر این دیدگاه، اخلاق از دو جهت در زندگی انسان اهمیت دارد:
1- اخلاق از ارزشها انسانی است که با روح مجرد و ملکوتی او تناسب و سنخیت دارد و تخلق به آنها موجب تکامل نفس و تقرب الی الله و نیل به سعادت اخروی خواهد بود.
2- اخلاق در زندگی فردی و اجتماعی انسانها تاثیر به سزایی دارد، سلامت و آرامش روانی هر انسانی تا حد زیادی مربوط به خلق و خوی و مجموعه کارهای اخلاقی او می باشد.
در نظام اخلاق اسلامي ملاك نهايي و نهايت سعادت بشري ، الله است و انسان به عنوان خليفه و جانشين الهي بر روي زمين ، محور توجهات اخلاقي است ، بدين معنا كه خشنودي انسان و خدمت به او موجب رضايت و تقرب به خداوند مي گردد ، لذا نظام اخلاق اسلامي با توجه به ملاك نهايي در پی آن است تا با ارائه دستورالعملها و آئين نامه هاي اخلاقي در سطح حرفه و زندگي اجتماعي و همچنين با در نظر گرفتن پيشرفتهاي مادي در جهت بهبود زندگي انسانها ، زمينه سعادت و كمال حقيقي بشر را که همان قرب الهی است ، فراهم آورد.



نسبت اخلاق با حقوق
یکی از نکاتی که در تعریف اخلاق می توان از آن بهره جست ، رابطه اخلاق با حقوق است . حقوق مجموعه قواعد الزام آور کلی است که به منظور ایجاد نظم و عدالت بر یک جامعه حکومت می کند و از طرف دولت تضمین شده است. اما قواعد اخلاقی تکیه بر وجدان شخص دارد و اعتبار آن از درون تضمین می شوند.  اخلاق مجموعه قواعدی که لازمه نیکوکاری و رسیدن به کمال است، و داوری اخلاق به اعمالی تعلق می گیرد که از روی اراده صورت گرفته باشد.   اخلاق و حقوق دارای مفهوم یکسان نیست، اخلاق قوانین حقوق را ارزیابی می کند، و طرز اعمال حق باید اخلاقی باشد.   در نتیجه با عنایت به قوانین اخلاقی، دولت آزاد نیست که هر قانونی که خواست به تصویب برساند، بلکه قوانین و نیروهای اخلاقی مانع آن هستند و اخلاقیات در قوانین نفوذ دارند. نگاه شماتت بار مردم و وجدان فردی ضمانت اجرای اخلاق است در حالیکه ضمانت اجرای قانون و حقوق را دولت تعیین می کند.
به عنوان مثال رعایت مقررات راهنمایی و رانندگی به عنوان یک قانونی که برای رسیدن به نظم و عدالت می باشد، مطرح است، و بر اساس وضع نمودن دولت در صورت رعایت نکردن آن، به عنوان یک تخلف قانونی مطرح می باشد. در مقابل؛ در صورت داشتن توانایی مالی، کمک به فقیر و مستمند یک عمل اخلاقی محسوب است، یا احترام به پیران و سالخوردگان در جامعه، به عنوان یک عمل اخلاقی مطرح می باشد، که ریشه در اراده و تقویت نیت خیرخواهی ما دارد، و از طرف دولت و حکومت نیز قانونی در این مورد وضع نشده است، که در صورت تخلف تحت تعقیب حقوقی قرار بگیرند.
البته تفکیک بین قلمرو حقوق با اخلاق بسیار دقیق می باشد، که نیازمند تحقیق مفصلی را می طلبد.



آشنایی با پژوهش‌های اخلاقی
ما برای اینکه بتوانیم بحث اخلاق درمانی را در جامعه به نحو علمی تبیین نماییم، ناگزیریم آشنایی مختصری با انواع پژوهش های اخلاقی داشته باشیم.
بر اساس منابع اخلاقی مطرح در جوامع علمی، پژوهش هاي متنوعي درباره اخلاق از سوي دانشمندان و محققان علوم مختلف صورت گرفته است. دراين خصوص عمدتا سه حوزه مطالعاتي معروف در باب اخلاق وجود دارد.
1. اخلاق توصيفي
اخلاق توصیفی به پژوهشی گفته مي شود  كه با كمك روش نقلي و تجربي به توصيف و گزارش اخلاقيات افراد، گروه ها و جوامع مختلف مي پردازد.   مانند آن كه تحقيقي به بررسي اخلاقيات سرخپوستان آمريكا بپردازد و يا اين كه اخلاقيات دين اسلام يا بودايي را توصيف كند و يا اين كه خصوصيات اخلاقي پيامبر گرامي اسلام يا ائمه معصومين را گزارش كند.
اخلاق توصيفي عاري از هرگونه ارزيابي اخلاقي و  ارزش داوري است. در اين صورت در اخلاق توصيفي از درستي و نادرستي احكام و معيارهاي اخلاقي سخني به ميان نمي آيد. از اين رو هدف تحقيقات توصيفي در اخلاق صرفا آشنايي با چگونگي رفتارهاي اخلاقي افراد و جوامع مختلف است نه ارائه تحليل عقلي و فلسفي از اخلاقيات و يا توصيه و ترغيب افراد به عمل بر طبق آن ها يا اجتناب از آن ها. 
شاید مثال واضح تر آن فیلمهای مستند سینمایی از فرهنگ اخلاقی جوامع مختلف باشد، که صرفا به ما اخلاقیات آن جامعه را بدون قضاوت در مورد خوبی یا بدی آن نشان می دهد. اين حوزه از پژوهش اخلاقي عمدتا مرتبط با كار جامعه شناسان، مردم شناسان، روانشناسان، مورخان و انسان شناسان است.
2. اخلاق هنجاری
يك بخش از پژوهش هاي اخلاقي را پژوهش هاي هنجاري در بر مي گيرد كه به اين نوع تحقيقات اخلاقي اصطلاحا اخلاق هنجاري، دستوري و توصيه اي نيز مي گويند.  همه مردم در طول زندگي خود به داوري اخلاقي مي پردازند و به خوبي و بدي، درستي و نادرستي، و بايستگي و نبايستگي اخلاقي اموري حكم مي كنند. اخلاق هنجارى به دنبال شناسايى و تبيين‏ اساسى‏ترين مبانى و معيارهاى درستى و نادرستى و خوبى و بدى و بايستگي و نبايستگي در احكام ‏اخلاقى است.  ارائه معیارهای اخلاقی برای خوبی و بدی و بایستگی و نبایستگی و دوم؛ تعیین مصادیق خوب و بد اخلاقی و باید و نباید اخلاقی از وظایف اخلاق هنجاری است. 
به عنوان مثال در اخلاق هنجاری بحث می شود که آیا سقط جنین از نظر اخلاقی جایز است؟ و یا صادر نمودن صنایعی با آلایندگی بالا از جانب کشورهای توسعه یافته به کشورهای فقیر با هدف اشتغال زایی آنان، از نظر اخلاقی عمل شایسته ای به حساب می آید؟ و هزاران پرسش دیگر که عمده مسائل این حوزه را تشکیل می دهد. این حوزه همان طوریکه در ادامه بیشتر به آن اشاره خواهیم کرد، خط سیر آن به اخلاق کاربردی و اخلاق کسب و کار منتهی می شود، که در حوزه های مختلف شغلی و حرفه ای در هر جامعه ای مربوط می باشد.
- 3فرا اخلاق
پژوهش فرا اخلاق به تحليل و پژوهش فلسفى از ماهيت مفاهيم، گزاره‏ها و احكام اخلاقى مى‏پردازد و به درستى و نادرستى اين‏گزاره‏ها كارى ندارد. در واقع در این جا پرسش هايي مطرح می شود که ويژگي آنها تحليل گزاره هاي پيشين و مفاهيم به کار رفته در آنهاست؛    از قبیل اینکه  خوب به چه معنی است؟ و ملاک خوبی و بدی چیست؟ و پاسخ به پرسش هاي مربوط به اخلاق (و نه اخلاقي)، مسائل فرا اخلاق می باشد و از آن رو که بررسي مسائل يک علم ديگر (اخلاق) را محور بحث خود قرار مي دهند، از نوع پژوهش هاي درجه دوم به شمار مي آيند.  و بیشتر توجه مباحث فرا اخلاق به تبیین مفاهیمی است که در محمول قرار می گیرند.



اخلاق کاربردی
اخلا‌ق‌کاربردي در واقع ادامه اخلا‌ق هنجاري است که در آن کاربرد تئوريهاي اخلا‌ق هنجاري در اخلا‌قياتي نظير حقوق بشر، برابري نژادي و جنسيتي، عدالت و مسائل مشابه مورد بحث واقع مي‌شود. آئين ‌رفتار حرفه‌اي‌ و اخلا‌ق حرفه‌اي قاعدتاً در شاخه اخلا‌ق کاربردي قرار مي‌گيرد و حاوي يک نظام ارزشي است که براساس آن، بد و خوب، و درست و نادرستِ رفتارِ صاحبان يک حرفه تعريف و بيان مي‌شود.
به عنوان مثال اخلاق حرفه ای به ما می آموزد که در حوزه های مختلف اقتصادی و سیاسی و پزشکی و آموزشی، هر شخص به عنوان شخصیت حقیقی و حقوقی خویش می بایست تحت نظام ارزشی حاکم که می تواند از منابع دینی و اسلامی استخراج شده باشد، به عملکردی مطلوب و منطبق با آن ارزشها بپردازد.



اخلاق حرفه ای
اخلاق حرفه‌اي شاخه‌اي از اخلاق كاربردي است كه اصول اخلاقي و معنوي يا مسايل اخلاقي ناشي از آن را در محيط كسب و كار بررسي مي‌كند، و  مجموعه اي از اصول و استانداردهاي سلوك بشري است كه رفتار افراد و گروه ها را تعيين مي كند. در حقيقت، اخلاق حرفه اي، يك فرايند تفكر عقلاني است كه هدف آن محقق كردن اين امر است كه در یک سازمان اجتماعی و سیاسی و اقتصادی چه ارزش هايي را و چه موقع بايد حفظ و اشاعه نمود.
اخلاق حرفه‌ای در مفهوم جدید خود به مسئولیتهای اخلاقی سازمان در قبال محیط می‌پردازد و به دانش اخلاق نگاهی مسأله‌محور دارد و در تلاش است که به جای ارائه توصیه‌های اخلاقی صرف، که کلیت و ابهام از ویژگیهای آن است، مشکلات اخلاقی در روابط سازمانی رابه مسائل اخلاقی تبدیل کند و از طریقی روشمند و علمی به حل آ ن همت گمارد.
اخلاق حرفه اي در سنت با محوريت انسان و انگيزه خدمت به ديگران در طول تاريخ متحول گرديده است ، به گونه اي كه امروزه انسان در خدمت حرفه و به ابزاري در جهت اهداف صرفا مادي او تبديل شده است . در نظامهاي غربي مانند سودانگاري ، عدالت توزيعي ، آزادي فردي و تكليف گرايي اخلاق مدعی رساندن انسان به سعادت هستند، اما سعادت در هر يك ا ز اين نظامها به معناي خاصي تفسير گرديده كه با نظام اخلاقي اسلامي تباين دارد.
همان طوریکه در تعریف اخلاق با توجه به دیدگاه اسلامی گذشت، هدف نهایی اخلاق در اسلام سعادت نهایی بشر و رسیدن به کمال و تعالی می باشد، که این امر در حوزه اخلاق کاربردی و حرفه به عنوان اساس و مبنای نظام ارزشی را تشکیل می دهد و به عنوان پارادایم حاکم در این حوزه و نظام مطرح می باشد.
جامعه اسلامی افغانستان نیز با توجه به اکثریت مسلمان آن، و سابقه جهادی و انقلاب اسلامی در آن، می بایست این اصول اخلاقی ناب را در حوزه های اخلاق کاربردی و حرفه ای خویش در همه ارکان نظام اسلامی خویش رعایت کند.


قلمرو اخلاق حرفه ای
قلمرو اخلاق حرفه ای را می توان بر اساس مجموعه کلی آن در حوزه های حقوق بشر، برابري نژادي و جنسيتي، عدالت و مسائل مشابه مورد ملاحظه قرار داد. اما مهمترین حوزه و قلمرو اخلاق حرفه ای در حوزه اقتصاد و تجارت می باشد که طیف بسيار گسترده ای را در این قلمرو شامل می باشد، و موضوعات متعددي مانند رويه‌هاي تجاري غيرمنصفانه، تبليغات گمراه‌كننده و ويژگي‌هاي آن، اخلاق در توليد، اخلاق زيست‌محيطي، جهاني شدن و اخلاق تجاري، بازاريابي اجتماعي، مسووليت اجتماعي شركت‌ها، حقوق حيوانات (منع داد و ستد گونه‌هاي حيواني در شرف انقراض) منشورهاي اخلاقي، جنبه‌هاي غيراخلاقي تحريم‌هاي تجاري و ... را در برمي‌گیرد .
در دو دهه اخير تلاش‌هاي زيادي براي ساماندهي اخلاق تجاري و حرفه‌اي در دنيا انجام گرفته است و  دانشگاه‌ها و موسسات پژوهشي معتبر تحقيقات زيادي در زمينه ارزش‌هاي جهاني حاكم بر رفتارهاي تجاري بين‌المللي، چالش‌هاي اخلاقي ناشي از گسترش مبادلات بين‌المللي، اثرات جهاني شدن بر اخلاق حرفه‌اي، بهره‌كشي شركت‌هاي فراملي از مزيت‌هاي نسبي جهان سوم به صورت رايگان، مسائل اخلاقي ناشي از تجاري شدن نوآوري‌ها و فناوري‌ها، ناعادلانه بودن نظام مبادلات بين‌المللي و كم‌توجهي به مسائل زيست‌محيطي و توسعه پايدار انجام داده‌اند.
بازرگانان و مديران بنگاه‌هاي اقتصادي يا صاحبان حرفه‌ها درجهان به مرور زمان پي برده‌اند كه اگر پاره‌اي از اصول يا ارزش‌هاي اخلاقي (مانند صداقت، انصاف، مسووليت‌پذيري، رازداري، پايبندي به تعهدات و ...) را رعايت نكنند شانسي براي موفقيت در بازار يا تداوم فعاليت‌هاي تجاري نخواهند داشت. .به همین دلیل بسياري از كشورها مراكزي تحت عنوان مركز اخلاق حرفه‌اي بين‌المللي داير كرده‌اند.
بر این اساس حقانیت دین حنیف اسلام آشکار می شود، که همواره رعایت اخلاق و مبانی ارزشی اخلاق را در همه نظامات مختلف خویش سرلوحه کار قرار داده است، به عنوان یک دینی با مفاهیم جاودانه که بشر با تحقیق و تجربه و آزمایش علمی کم کم به حقانیت و رعایت آن مبانی نائل می آیند.
در اینجا توصیه می گردد که جامعه اسلامی افغانستان نیز بدون اینکه لطمات و خسارات ناشی از عمل نکردن به مبانی ارزشی و اخلاقی اسلام را که غرب در ادوار گذشته، مخصوصا قرون وسطا متحمل شده است، در مجموعه ارکان سیاستی و نظام سازی و ساختاری خویش، عمل به فرامین ارزشی اسلامی، مخصوصا مبانی ناب اخلاقی در حوزه های مختلف را به کار گیرند، و اخلاق حرفه ای و کاربردی اسلامی را در جامعه نهادینه کنند.
با توجه به گستردگی حوزه اقتصادی به نظر می رسد،  یکی از عرصه های مستعد به کارگرفتن و اجرای اخلاق کاربردی، حوزه  بانکداری اسلامی می باشد. که برقراری معیارهای بانکداری اسلامی که از جمله آنها پرهیز از ربا در سیستم بانکداری و اجرای عدالت توزیعی است، به عنوان بحث مهم و استراتژیک و حساس اخلاق کاربردی در این زمینه مطرح باشد، که  در مقاله ای دیگر، در صورت توفیق به آن اشاره خواهیم کرد.



پی نوشتها

 

. منسوب به على بن موسى، امام هشتم عليه السلام، الفقه المنسوب إلى الإمام الرضا عليه السلام، ص353 .
حسين بن محمد تقى نورى، مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، ج‏11، ص: 193
محمد باقر بن محمد تقى مجلسى، پیشین، ج‏100‌؛ ص100 .
سيد ابو القاسم موسوى خويى، موسوعة الإمام الخوئي، ج‌1، ص: 21‌.
. الزبیدی، محمد مرتضی، تاج العروس من جواهر القاموس، بیروت، دار مکتبه الحیاه، بی تا، ج6،ص337و ابن منظور،  لسان العرب، بیروت، دار احیائ التراث العربی ،  1416ق. ج 4، ص194، 1416ق.
. ر. ک : ابی علی مسکویه، تهذیب الاخلاق و تطهیر الاعراق، قم: انتشارات بیدار، بی تا،  ص51 و محلسی، ملا محمد باقر، بحارالانوار، بیروت، موسسه وفا، ج 67 باب 59، ص372، ذیل حدیث 18.
.نراقی، محمد مهدی، جامع السعادات، نجف، مطبعه الزهراء، 1368ق، ج 1ص 34.
. مصباح یزدی، محمد تقی، فلسفه اخلاق،تحقیق و نگارش احمد حسین شریفی،تهران: نشر بین الملل، 1381،ص18.
. اعوانی، غلامرضا، اخلاق، دائره المعارف بزرگ اسلامی، تهران:حیان، 1375،ج 7، ص201.
. مرتضی مطهری، آشنایی با علوم اسلامی حکمت عملی، انتشارات صدرا، چاپ اول ص22.
. فرانكناٰ، ويليام كي ، فلسفه اخلاق،‌ ترجمه هادي صادقي،‌ قم :‌كتاب طه، 1383، ص 28.
. ژکس ، فلسفه اخلاق، ترجمه ابوالقاسم پور حسینی، تهران:  انتشارات امیر کبیر، چاپ دوم ، ص9.
. محمد تقی مصباح یزدی(1384)، نقد و بررسی مکاتب اخلاقی، تحقیق، احمد حسین شریفی، انتشارات موسسه آموزش و پژوهشی امام خمینی(ره)، ص 342 – 343
. ناصر کاتوزیان، اخلاق و حقوق، فصلنامه اخلاق در علوم و فناوری، سال دوم ، شماره 1و 2، بهار و تابستان 86، ص 85- 90
. ناصر کاتوزیان، اخلاق و حقوق، همان، ص 85- 90
. ناصر کاتوزیان، اخلاق و حقوق، همان، ص 85- 90
. ناصر کاتوزیان، اخلاق و حقوق، همان، ص 85- 90
. descriptive ethics
. . مصباح یزدی، محمد تقی، فلسفه اخلاق،تحقیق و نگارش احمد حسین شریفی،تهران: نشر بین الملل، 1381،ص 19.
. وارنوك‌،‌مري ، فلسفه اخلاق در قرن بيستم،‌ ترجمه  ابوالقاسم فنايي،‌ قم :‌ بوستان كتاب،‌ 1380،‌ص 33.
. Normative ethics
. Normative Ethics, Shelly Kagan, Oxford: Westview Press, 1998, pp 1-11.2
.امیر خواص و دیگران، فلسفه اخلاق،قم: دفتر نشر معارف، 1385، ص20.
.مک ناوتن, دیوید, نگاه اخلاقی, ترجمه حسن میانداری, تهران : سمت, 1383, ص24.
. Meta Ethics
. پالمر، مایکل، مسائل اخلاقی، ترجمه علی رضا آل بویه، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، 1385، ص20و 21.
.  مصباح ، محمد تقی، فلسفه اخلاق، تحقیق و نگارش احمد حسین شریفی، تهران: نشر بین الملل، 1380، ص 22.
 

درباره ی نویسنده
اقای دکتر عبدالخالق کریمی