برهان‌الدین ربانی که بود و چه کرد؟
اخبار پیام یاسین
1395/8/5

برهان‌الدین ربانی که بود و چه کرد؟
عموما محصلان زمانی که کتابهای تاریخ را می‌خوانند، و یا زمانی که پای امتحان تاریخ می‌نشینند با تیترهایی نظیر «کوروش که بود و چه کرد؟»، «چنگیز که بود و چه کرد؟»، «احمدخان ابدالی که بود و چه کرد؟» و «ظاهرشاه که بود و چه کرد؟»، مواجه می‌شوند. در اینجا با توجه به پایان زندگی برهان‌الدین ربانی که اخیرا صورت گرفت، این تیتر را در رابطه با شرح زندگی ایشان نیز آورده‌ایم؛ «ربانی که بود و چه کرد؟». برهان‌الدین ربانی تنها رییس جمهور دولت مجاهدین بود که پس از سرنگونی طالبان، رسما از این مقام کنار رفت و جای خویش را به حامد کرزی داد. ربانی که  سال گذشته از سوی کرزی به عنوان رییس شورای صلح تعیین شده بود، اخیرا قربانی صلح‌طلبی یک‌سویه کرزی شد و توسط یکی از فرستادگان طالبان به کابل در خانه‌اش به طرز بسیار حساب شده کشته شد. در اینجا مناسب است گذری بر دوران حیات این شخصیت جهادی که نقش موثری در تحولات افغانستان معاصر ایفا نموده است، بیندازیم. برهان‌الدين ربانی فرزند محمد یوسف در 29 سنبله سال ١٣١٨ هـ.ش در فیض آباد، مرکز ولایت بدخشان چشم به جهان گشوده و در سال ١٣٢۴ هش در مکتب متوسطه فیض آباد شامل گردید. سپس به کابل رفت و در سال ١٣٣٣ ه.ش در مدرسه دارالعلوم شرعیه کابل که در پغمان موقعیت داشت، شامل گردید.
آقای ربانی در سال ١٣٣٧ ه.ش از آن مدرسه فارغ التحصیل گردید و در سال ١٣٣٨ ه.ش شامل دانشکده شرعیات دانشگاه کابل گردید و در سال ١٣۴١ ه.ش از آن دانشکده به درجه اول فراغت یافت و به صفت استاد در دانشکده شرعیات دانشگاه کابل پذیرفته شد. وی در سال ١٣۴۵ ه.ش جهت تحصیلات عالی به جمهوری عربی مصر رفت و شامل دانشگاه الازهر قاهره گردید و در سال ١٣۴٧ ه.ش ماستری خود را در رشته فلسفه اسلامی به دست آورد و در دوره دکترا در آن دانشگاه ثبت نام نمود و کار رساله دکترای خود را تحت عنوان «مولانا عبدالرحمن جامی و جنبه‌های علمی و فلسفی وی» آغاز کرد و سپس رهسپار کابل گردید و در دانشکده شرعیات دانشگاه کابل دوباره به تدریس علوم اسلامی پرداخت.


جمعیت اسلامی افغانستان
برهان‌الدین ربانی در سال ۱۳۳۶ در دانشگاه شرعیات کابل همراه دیگر استادان آن دانشگاه نظیر استاد غلام‌محمد نیازی، سید محمد موسی توانا، وفی‌الله سمیعی(آخرین وزیر عدلیهٔ حکومت ظاهرشاه)، استاد محمد فاضل، عبدالعزیز فروغ، سید احمد ترجمان و هدایت، نهضت جوانان مسلمان را تأسیس نمود که با استعفای غلام محمد نیازی از رهبری آن در سال ۱۳۵۱ رهبری آن نهضت را با نام جمعیت اسلامی افغانستان به دوش می‌گیرد.
با کودتای محمد داوود خان در سال ۱۳۵۲ اعضا و هواداران نهضت اسلامی افغانستان یا آن گونه که مشهور شده بودند(اخوانی‌ها) تحت فشار رژیم وقت که زیر تاثیر شاخهٔ پرچم حزب دموکراتیک خلق افغانستان بود، قرار گرفتند. افسران و نظامیانی که محمد داوود خان را در کودتا یاری رسانیده بودند به احزاب کمونیستی افغانستان تعلق داشتند که در آن سال‌ها و در دههٔ دموکراسی مبارزان رقیب هم محسوب می‌شدند که در مکاتب و دانشگاه‌ها و مراکز علمی و ادوار دولتی درگیری‌هایی با هم داشتند. با قدرت گرفتن آنها، مخصوصاً وزیر داخلهٔ وقت که عضو حزب خلق بود، دستگیری وسیع و گستردهٔ اعضای اسلامگرای رقیب آن ها در شهرهای مختلف افغانستان شروع شد.
در سال ۱۳۵۳ ربانی و عده‌ای دیگر از فعالان اسلام‌گرا که تحت تعقیب حکومت داوود خان بودند از افغانستان خارج شده و به پاکستان فرار نمودند و در آنجا احزاب اسلامگرا و حکومت ذوالفقار علی بوتو که روابط سردی با دولت افغانستان به خاطر مسئلهٔ پشتونستان داشت، از آنها پذیرایی نموده و دست به تسلیح مهاجرین نهضت اسلامی زد تا آنها را برای براندازی حکومت داوود خان آماده سازد.
ریاست جمهوری
ربانی پس از پیروزی مجاهدین و شکست دولت نجیب ‌در ۲۸ ژوئن سال ۱۹۹۲ به عنوان دومین رئیس جمهور موقت پس از صبغت‌الله مجددی انتخاب شد و تعیین رئیس جمهور افغانستان به شورای اهل حل و عقد واگذار گردید که خود شهید ربانی آن را تشکیل داده و عمدتاً متشکل از جمعیتی‌ها بود. شورای حل و عقد نیز در ۳۰ دسامبر سال ۱۹۹۲ برهان الدین ربانی را به عنوان نخستین رئیس جمهور رسمی حکومت مجاهدین در افغانستان انتخاب نمود.
عقب‌نشینی از کابل
حکومت مجاهدین در ۲۶ سپتامبر ۱۹۹۶ کابل را که زیر حملات شدید قرار داشت به طالبان واگذار نمود. اما ربانی که مقر حکومت را به مزار شریف انتقال داده بود، هنوز خود را به عنوان رئیس جمهور افغانستان به جامعه بین‌الملل معرفی می‌کرد، هرچند به مرور زمان قلمروش را از دست می‌داد و در اواخر فقط بر ده درصد افغانستان حکومت داشت.
پایان ریاست جمهوری و ورود به پارلمان
با حمله آمریکا به افغانستان و شکست طالبان، حامد کرزی در اجلاس بن رئیس جمهور دولت موقت افغانستان شد. استاد برهان‌الدین ربانی در ۲۲ دسامبر سال ۲۰۰۱ طی مراسم رسمی حکومت را به اداره موقت افغانستان تحویل داد.
برهان‌الدین ربانی در انتخابات اول ریاست جموری افغانستان از حامد کرزی یکی از نامزدان برای کسب مقام ریاست جمهوری افغانستان، حمایت کرد. حامد کرزی در این انتخابات پیروز شد. ربانی در انتخابات پارلمانی افغانستان در سال 1384 خود را کاندید نمود و به‌عنوان اولین نماینده مردم ولایت بدخشان با بیشترین آراء عضویت پارلمان افغانستان را به دست آورد. استاد برهان‌الدین ربانی در بیست و نهم سنبله ۱۳۹۰ در اثر یک انفجار انتحاری در منزل خود در کابل به قتل رسید. وی در سال روز تولد خود (۲۰ سپتامبر) و در آستانه ۷۱ سالگی کشته شد.