فیض محمد کاتب هزاره
سیر در تاریخ افغانستان
1395/10/7

زند گی نا مه شهید فیض محمد کاتب هزاره
تذکر-( در تهیه و تد وین این متن، زندگی نامه شهید ملا فیض محمد کاتب هزاره از کتابهای، یاد نامه کاتب، سمینار بین المللی کاتب و دانشنامه ادب فارسی درافغانستان استفاده شده است). شهید ملا فیض محمد کاتب هزاره، علا مه بزرگ مو رخ محقق و نویسنده دقیق النظر ملت ما است که از عا لمان و فر زانگان معاصر کشور به حساب امده است.و همچنین از مبارزان ازادی خواه و به تعبیر دیگر مشروطه خواه فعال و بیهقی حاضرش خوانده اند. شهید فیض محمد کاتب هزاره فرزند سعید محمد بن خداداد از قوم خوا جه محمد هزاره غزنی است،او در قریه زرد سنگ قره باغ از توابع ولا یت غزنی چشم به جهان گشوده است.
حسین نایل از مورخین نیک پردازو راست گفتار کشور ما در کتاب یاد نامه کاتب که در سال ۱۳۶۵ در کابل به چاپ رسیده است، در باره تا ریخ تو لد شهید فیض محمد کاتب می نویسد، علی الظاهر کاتب به سال( ۱۲۷۹) هجری قمری در یک خا نواده متوسط، دهقانی پیشه در دهکده زرد سنک قره باغ غزنین دیده به جهان گشوده وتعلیمات ابتدایی را حسب معمول ان زمان از اخوند های محل در کنج مساجد کسب نمود. پدر کاتب، سعید محمد بن خداداد بود، شرایط نا مساعد اجتماعی و توالی حا دثات نا هنجار در قره باغ که اسایش مردم را برهم زده بود عده ی از مقیمان انجا را به تر ک یار و دیار خود مجبور گردانیده و سعید محمد نیز از بدو حادثه خا نه و زمین خو درا گذاشت و راه نا ور را در پیش گرفت که منطقه کو هستانی و مصون تری بود این هجرت به صورت قطع بعد از سال ۱۲۹۷ صورت پذیرفته.

مو لف سکینة الفضلا در مورد تحصیل کاتب می گوید. مر حوم (فیض محمد کاتب) در اوایل صباوت به مدارس ملی، دوره مقدماتی علوم شرقی را تمام و به هندو ستان و ایران سفر کرده بعض علوم را دران و لا یات به تکمیل رسانده مراجعت نموده در شهرشهیر کابل متو طن شده به مطالعه کتب معتبره اساتید عظام شغل داشته در حکمت و کلام مخصوصا در تاریخ ادبیات نیز مهارت خوبی داشت و در علوم نجوم و جفر و اقفیت درستی را حایز بود. در کتاب معتبر دایرة المعارف گو نه (دانشنامه ادب فارسی، ادب فارسی در افغنستان چاپ تهران ۱۳۷۸ نشرشده از سازمان چاپ و انتشارات وزارت( فرهنگ وارشاد اسلا می) ایران، در باره تحصیلات و مدارج تحصیلی شهید فیض محمد کاتب می نویسد، و دانش های گو ناگون، متدا ولی روزگار، ما نند حکمت، کلام، تاریخ، فقه اصول، ادبیات عرب، منطق، لغت، هیت، نجوم، حساب، و جبر را امخوت و گذ شته از زبان های فارسی و عربی و پشتو، اردو وانگلیسی را هم به اندازه نیاز اموخت. در خوش نویسی نیز بسیار استا دی داشت و نسخه های از قران مجید و کتاب های دیگر را به خط زیبای خویش نوشت که شماری از انها تا کنون به جا مانده است.

استا دییش، در نویسندگی و خو ش نویسی مو جب شد تا در دوره امیر عبد الرحمن خان و سپس پسرش امیر حبیبالله خان ۱۳۱۹- ۱۳۳۷ ) قمری به سمت منشی حضور گماشته شود و کار نوشتن نا مه ها وفر مانهای دولتی را به دست او بسپا رند از همین روی بود که به کاتب اوازه یافت. امیر حبیب الله خان با اگاهی از مرا تب علم و دانش کاتب، به ویژه درزمینه تاریخ نگاری بدو فرمود(یا اجازه داد) تا کتابی در تاریخ افغانستان از روزگار به قدرت رسیدن احمد شاه درانی ۱۱۶۰ قمری) تا زمان خود امیر(حبیب الله) با نظارت و ممیزی خود امیر، بنگارد و برای این کار، همه بایگانی دولتی اسناد و مدارک دست اول، نامه ها و فر مانها گزارشهای روزانه از جبه های جنگ و سایر گزارشهای مو جود در ارک دولتی را در اختیار فیض محمد کاتب گذارد که حاصل کارش کتابهای بسیارارزشمندی همچون سراج التواریخ است.

کاتب به رغم پیوندش با دربار شاهی، اندیشه های ازادی خو اهانه داشت و از جنبش های پیشرو افغانستان، مانند جنبش مشرو طیت پشتبانی می کرد و ازاین روی . وی نیز در سر کوبی جنبش مشرو طیت اول افغانستان به دست امیر حبیب الله خان در ۱۳۲۷ هجری قمری به زندان افتاده در زمان امان الله خان۱۳۳۷- ۱۳۴۸ هجری قمری از دارالانشا به دارالتأ لیف انتقال یا فت و (چندی در دار التأ لیف وزارت معارف خدمات شایانی نمود و با الا خره به مدرسه حبیبه جهت تعلیم و تربیت اولاد وطن موظف گردید.

به روایتی وی در لویه جرگه پغمان(گویا لویه جرگه دوم) در زمان امان الله خان حضور داشت و خو استار به رسمیت شناختن مذهب تشیع در کنار مذ هب تسنن شد که با مخالفت برخی رو حا نیان متعصب سنی و ضرب و شتم او انجامید تا اینکه با دخالت امان الله خان نجات یا فت. کاتب از پر کار ترین و بر جسته ترین نو یسندگان افغانستان در دوره اخیر به شمار می اید، دو اثر سترگ او تحفة الحبیب و سراج التواریخ به رغم انکه، کاتب این دو اثر را تحت نظر و ممیزی امیر حبیب الله نو شته است، مهمترین و مفصل ترین منابع تاریخ افغانستان از دوره احمد شاه درانی( ۱۱۶۰- ۱۱۸۷ قمری) تا روزگار مولف به ویژه دوره امیر عبد الرحمن خان است و بسیاری از روی داد ها و حقایق نا گفته را در بر دارد و از همین روست که کاتب را بیهقی روزگارش گفته اند.

نیلاب رحیمی در سیر تاریخی کتابخا نه ها، در افغانستان می گوید، یکی از کتا بخانه های شخصی در افغانستان، کتاب خانه ملا فیض محمد بوده است. این مرد فاضل دانشمند را که از فحول نو یسندگان و مو خان عصر خویش شمرده می شود بیهقی زمانش لقب داده اند، همان طور که بیهقی با قلم دانا ، اندیشه بارور و باریک بین روشنگرانه و خرد مندانه چهره وقایع مسعود غزنوی را در تاریخش ترسیم نمو ده است، ملا فیض محمد نیز با نو شتن کتاب بزرگ و ارزشمند سراح التواریخ رعب انگیز ترین و مستبدترین، فرمانده زمانش یعنی امیر عبد الرحمن را نشان داده است و چهره واقعی اورا در تمام وقایع و حوادث نمودار کرده است.

کتاب این مو رخ عزیز، روشن ترین برهان در باره فضیلت و دانش او است. گذشته از ان مو رخ مزبور از داشتن هنر خط سر بلند بوده است و اکثر اثارش را به قلم زیبای خود نگاشته که نشانگر چیره دستی اش در زمینه خط نگاری است) کاتب که خود از میان مردم فرو دست جامعه افغانستان، ان هم هزاره ها بر خا سته بود در کتابهای تاریخی خود با توجه به مقتضیات زمانه، از هر فرصتی برای نشان دادن بیدادهای که بر ستمد یدگان می رفته بهر ه برده است. وی گذشته از تحفة الحبیب و سراج التواریخ، اثار متعدد دیگری نیز در دیگر زمینه ها نو شته و در بررسی و تصحیح وتألیف کتابهی در سی هم دست داشته است، به گفته برخی منابع وی از نو یسندگان سراج الخبار هم بوده و با مجمود طرزی همکاری داشته و مقالات متعدد از او در شماره های نخست مجله اینه عرفان در ۱۳۰۳ شمسی با عناوین مانند (علم) (زن وعفت) و دین وسلطنت و هم چنین در مجله حی علی الفلاح به چاپ رسیده است مجموع نوشته های اورا بیش از شش هزار صفحه بزرگ گفته انددر ۱۳۵۸شمسی مجمو عه ای از اثارو یاد داشتهای کاتب را حکومت کابل از ورثه او خریداری کرد و به ارشیف ملی انتقال داد که شامل چهار اثر در ۳۲۶۷ صفحه و ۷۶ قلم، نقل فرمان های دولتی و اسناد و مکاتب و یاد داشتهای دیگر در ۶۴۷ صفحه است.

از دیگر اثارش، 1- تاریخ حکمای متقدمین از هبوط حضرت ادم تا بو جود امدن حضرت عیسی(ع) (که درسال ۱۳۰۲شمسی در کابل چا پ شده است)که از کتابهای درسی برای کلاس های مرتبه(رشدی) ان زمان بوده و کتاب ان را در زمان اشتغال دردارالتأ لیف نوشته است. ۲ – فیض ازفیوضات که اطلا عات و بررسی های دقیقی در باره رو یداد های افغانستان و جنیات خا ندان حاکم را در بر داشته .. ۳ – تاریخ عصر امانیه در تاریخ دوره امانالله خان که نسخه ای از ان زمان در دست بو ده است. ۴ – نسب نامه طوایف افا غنه و نفوس ایشان در معرفی و شرح قبایل افغانستان.. ۵ – تز کر الانقلاب در رویداد های افغانستان در ۱۳۰۷ – ۱۳۰۸ شمسی به شیوه، روز نامه ای یا گزارش روزا نه تا چهار شنبه ۲۲ -ربیع الا ول- ۴ سنبله ۱۳۰۸ شمسی که از کتابهای بو ده که دولت افغانستان در ۱۳۵۸ از وارث او خریده و به ارشیف ملی انتقال داده است. ۶ – امان الانشأ در نامه نگاری ۷- فقرات شرعیه در مسایل فقهی که نگارش ان در ۱۳۰۰ شمسی با نظارت ملا عبد الواسع قندهاری به انجام رسیده و از کتاب های درسی بو ده است. ۸ – اتحاد نظر مجتهدین که در ان در باره مسایل مختلف اسلا می و فقهی از دید گاه فقهای فریقین و موارد اتحاد نظر انا ن سخن رفته است. ۹ – شرح اصول دین، درشرح اصول دین مولا نا محمد علی رشتی ۱۰ – سبب و سر متلا شدن نفوس ناطقه انسا نیه ۱۱ – زمامداری و سیاست کشور داری، در شرح اوصاف فرمان روا، راه های صحیح کشور داری و ذکر انواع مدینه فاضله و جاهله به سبک و روش کتاب جمهوری افلاطون و ارأ اهل مد ینه الفا ضله فارابی.. ۱۲ – تاریخ عمومی افغانستان که گو یا از کتابهای در سی بو ده است ۱۳ – تحفة الا خوان ۱۴ – استقلا ل افغانستان ۱۵ – رساله وجه تسمیه افغنستان ۱۶ – فیض الا مان در جغرا فیای افغانستان و ذکر اقوام ساکن ان.. ۱۷ – سیاسة الامانرز هم انچه که سزاوار و زیبنده شخصیت بزرگ علمی و تاریخی کاتب هزاره می باشد، کار اسا سی و دوامدار صورت نگرفته است، و لی با انهم بعضی بعنوان حامیان روحی و معنوی، بعضی با کمک های مالی و تعداد دیگر با قلم و اندیشه شان برای شناسایی و شناساندن هر چه بهتر کاتب هزاره گام های مفید را بر داشته اند و کاتابهای تدوین و سمینار های بزرگی را برگزار نمو ده اند، از جمله نو شته های تدوین شده و منتشر گردیده یکی کتاب، یاد نامه کاتب (مجموعه مقالات در باره کاتب) گرد اوری مرحوم حسین نایل می باشد که در سال ۱۳۶۵ شمسی در کابل به چاپ رسیده است. از همین رو است که می توانیم حسین نایل را از اولین افراد و محقیقین بشمار اورد که بگو نه اساسی و در حد توان خود عاشقانه و با اخلاص ملی در جهت شنا سایی کاتب و اثار ارجناک او کار های مهم را به انجام رسانده است.

اثر دیگری که در این زمینه، و درراستای جریان کاتب شناسی نوشته گر دیده و از اهمیت تاریخی و فر هنگی بر خو ردار است ، کتاب سمینار بین اللمللی کاتب، می باشد. این کتاب که بعنوان مجموعه ی، گزارشها، پیام ها و مقا لات پژوهشی (سمینار بین المللی به مناسبت یکصدوسی و مین سالزاد فیض محمد هزاره معروف به کاتب) به کوشش دکتر جلال الدین صدیقی گرد اوری و تدوین گردیده و شامل مقالات ارزنده به زبان های فارسی پشتو افغانی انگلیسی روسی تر کی و بلو چی در باره شخصیت و اثار کاتب است، این مجموعه در سال ۱۳۶۷ شمسی در کابل به چاپ رسیده است. اسبه علاوه انچه که گفه شد شخصیتهای بزرگ علمی و فر هنگی کشور در داخل و خارج از وطن چو ن دکتر سید علی رضوی غزنوی در امریکا استاد حسین علی یزدانی در ایران مرکز فرهنگی نو یسندگان افغانستان خصوص بصیر احمد دولت ابادی دها مقاله در باره کاتب، اثار و خدمات او به چاپ و نشر سپرده اند. ولی جای خو شحالی است که مردم ، خصوص جوانان و تحصیل کردگان ما کاتب و اندیشهای او را خو بشناخته اند. کاتب در زمان ما بعنوان روح و حیات ساسی و هویت فر هنگی مرد ما تبدیل شده ا ست. کاتب به عنوان، یک جریان قوی فکری و ملی جایگاه برجسته خود و اند یشه های تابناک خو درا دارد بد ست می اورد.مرد م ما در چهره کاتب ضمن اینکه، زجر و محرومیت تاریخی شان را مشا هده می نمایند، مشرق سرخ و جوشان و افق رخشان و اینده عزتمندی شان را نیز در افکار و چگ. نگی اندیشه و تفکر کاتب جستو جو می نمایند. بزرگترین ، رهبر خرد مند و بیدار گر هزاره بابه مزاری به شخصیت کاتب چنان عشق می ورزید که در سخت ترین شرایط جنگی و مقاو مت علیه اشغالگران خارجی، در حالیکه همه بدنبال توپ و تفنک بود بابه مزاری برای بدست اوردن کتابهای کاتب هزاره ارام و قرار نداشت تا اینکه با پیگیری دایمی خو د سراج را با قیمت بسیار زیاد در ان روز گار از خارج کشور پیدا نموده و برای چاپ و انتشار ان کمیته را موظف نمودندو در زود ترین فرصت سراج التواریخ کتاب که بعنوان گم شده اهل مطالعه و تحقیق بود بد ست رس قرار گرفت. تعداد دیگر از بزرگان سیاسی و رهبران ملی هزاره در این جهت اقدا مات بسیار ارزشمند و ماند گار ری نمو ده اند . که در راستای شنا ساندن کاتب هزاره در خاج از کشور بسیار مفید و سازنده بو ده است. تلاشهای متین و حساب شده انها در باره کاتب، سبب گردید تا اینکه یک اجماع ملی و گستر ده از جانب دانشمندان و محققان کشور بوجود بیاید، که کاتب یک جوهر تابناک و استعداد استثنایی کشور است، که باید قدر ش را شناخت و ازاثار و نوشته های او به خوبی و جدیت پاسداری نمود.روحش شاد باد و یادش گرامی.

منبع:http://www.wahdatnews.com/farsi/?p=653

درباره ی نویسنده
جناب آقای رحمت الله حمیدی