مودّت و رحمت، كليد آرامش و سعادت خانواده
مهارتهای زندگی
1393/8/23

 


تفاوت مودّت و رحمت
در زبان فارسی واژه‌های مودّت، رحمت، رأفت و محبّت به معنای علاقه و محبّت است. اما در زبان عربی هر یک معنای خاص خود را دارد:
1ـ «مودّت» نوع خاصی از دوستی؛ یعنی آئین دوستی را به جا اوردن است. مثلاً افراد با اطرافیانش بگونه¬ای رفتار می‌کنند که تصور می¬شود هیچ مشکلی وجود نداشته است. مثل زن و شوهر وقتی با هم مشاجره دارند، به ‏محض اینکه نفر سومی وارد شد، به‌نحوی با هم تعامل می‌کنند که گویی هیچ مشکلی وجود ندارد؛ این یعنی به رسم ‏دوستی عمل کردن. أما رحمت در آیات قرآنی در کنار غفران و عفو مطرح شده است. رحمت ‏فراتر از عفو و غفران و مرتبه عالی آنهاست؛ یعنی در رحمت افزون بر اینکه از گناه و خطا چشم¬پوشی می‌شود و أثر گناه از ‏بین می‌رود، گناه جبران هم می‌شود.
2ـ «مودّت» به معنای عشق و محبّت دو طرفه است. البته هر عشق دو طرفه‌ای مودّت نامیده نمی‌شود، بلکه ویژگی¬های خاص دارد که در زیر اشاره می¬شود. أما رحمت، عشقی یک طرفه و مکمّل مودّت است؛ یعنی اوج دوستی¬ای که فداکاری‌های دوستان متعلق به قسمت رحمت است.‏ خداوند هر دو احساس‌ را بین همسران قرار داده است که حداقل آن مودّت و اوج ‏آن رحمت است و اگر زوجین در محضر خداوند مودّت را پاس بدارند و بر آن پایداری داشته باشند، به ‏مراحل بعدی که مرحله اوج آن رحمت است می‌رسند. مراحل حقوق، نفقه و شئون زندگی، حداقل همسرداری و همان ‏مودّت است و ازخودگذشتگی‌ها و فداکاری‌ها همه در حوزه¬ی رحمت است.‏
ویژگی¬ها و جلوه¬های مودّت
اولین اصل اساسی که خداوند متعال برای آرامش و سعادت خانواده، هدیه کرده « مودّت » است، واژه «مودّت» به معنای محبّت و علاقه است، و از جهت استعمال قرآنی، حُسن و قبح مودّت به اعتبار متعلّق آن است.  بنابراین، مودّت به معنای محبّت است با این تفاوت که: 1) مودّت دوست داشتن دائمي است، ولي محبّت محدوده زماني دارد. 2) مودّت خيانت ندارد، ولي محبّت خيانت دارد. 3) مودّت تنوع¬گرايي ندارد، اما محبّت معمولی، تنوع¬گرايي دارد. 4) مودّت، زمان و مكان و فاصله نمي¬شناسد، ولي محبّت با فاصله¬ها از بين مي¬رود. 5) مودّت محبّتی است یک¬طرفه،  ولي محبّت مي¬تواند يك طرفه باشد. 6) در مودّت، دلبستگيِ وجود دارد كه سرچشمه آن عشق است، ولي در محبّت¬هاي معمولي وابستگي وجود دارد. به این ترتیب، «مودّت» (در مقابل رحمت) نوعی از محبّت و علاقه¬ای است که ویژگی¬های خاصی دارد:
1ـ علاقه دوطرفه: یکی از ویژگی¬های مودّت این است که «مودّت» عشق و علاقه دو طرفه است. البته هر عشق دو طرفه‌ای مودّت نامیده نمی‌شود، بلکه عشق باید حقیقی و با احساس مسؤولیت همراه با ابزار علاقه باشد.
2ـ احساس مسؤولیت: دومین ویژگی و جلوه¬ی مودّت این است که زن و شوهر باید نسبت به سلامتی، پیشرفت و آینده‌ی یکدیگر احساس مسؤولیت کنند. خداوند، مودّت را به عنوان یک سرمایه‌ی اولیه به زوجین هدیه داده و عشقی توأم با مسؤولیت را در دل آنها ایجاد کرده است. هرگاه علاقه زن و شوهر به صورت هوس و بدون هیچ‌گونه مسؤولیتی باشد، مودّت حاصل نشده است، درحقیقت حرف‌های گل و بلبل دوران خواستگاری و نامزدی و صحبت‌های شاعرانه و احساسی بین دختر و پسر، مودّت نامیده نمی‌شود.
3ـ اظهار علاقه: ویژگی و جلوه¬ی سوم مودّت، ابراز علاقه و محبت است؛ یعنی زن و شوهر باید به طور مرتب به یکدیگر ابراز عشق کنند. البته دریافت عشق و علاقه از همسر، در زوج و زوجه تا حدودی متفاوت است؛ خانم‌ها علاقه‌ و عشق خود را نسبت به شوهر خود با دید تکیه¬گاه، حمایت کننده، قدرت، شوکت، عزّت و... می¬دانند، و دوست دارند شوهرشان، علاقه‌ی خود را به زبان آورد. اما مردها، عشق و علاقه خود را نسبت به همسر خد با دید لطافت، زیبایی، آرایش، عشوه¬گری، دلربایی و... می¬دانند.
در روایات، تاکید شده است که مردان به زنان‌شان بگویند که من تو را دوست دارم، آقایان باید برای ابراز علاقه به همسر خود، اوصاف زیبای او را به زبان بیاورند؛ درحقیقت به زبان‌آوردن محبت، برای خانم‌ها یک انرژی مضاعف در زندگی ایجاد می¬کند؛ سختی‌هایی که زن در زندگی متحمل می‌شود با ابراز عشق شوهر درمان می‌شود؛ در واقع، زنان به این ویتامین‌های عاطفی، فوق العاده نیاز دارند، بنابراین باید به طور مرتب از سوی همسرانشان مورد ابراز علاقه قرار گیرند.
4ـ عشق حقیقی: چهارمین ویژگی و جلوه¬¬ی مودّت، این است که انسان، کسی را برای خودش دوست داشته باشد نه برای منافعی که آن فرد دارد. فردی که نماینده مجلس یا مسؤول کدام جایی دیگری می‌شود و به خاطر مسؤولیتش‌ مورد ابراز علاقه قرار می‌گیرد، پس از ساقط شدن از مسؤولیت، دیگر علاقه‌ای را دریافت نخواهند کرد. خداوند می‌فرماید: ما در ابتدای ازدواج، محبّتی را در دل شما قرار دادیم که یک عشق حقیقی و پاک است(روم/21)؛ در واقع هر انسانی در دوران خواستگاری، ممکن است به هر دلیلی، آقا یا خانمی را برای ازدواج انتخاب کند اما لحظه‌ای که خطبه عقد خوانده می‌شود، علاقه‌ها و ذهنیت‌های خیالی کنار می¬رود و یک عشق حقیقی پاک، جای آن را می‌گیرد. در مودّت، خدشه‌دار شدن هر یک از اوصاف همسر، زرّه¬ای از عشق آنها کم نخواهد کرد.


ویژگی¬ها و جلوه¬های رحمت
دومین اصل اساسی که خداوند متعال برای آرامش و سعادت خانواده، هدیه کرده « رحمت » است که چهار ویژگی و خصوصیت دارد:
1ـ علاقه یک¬طرفه: یکی از ویژگی¬های رحمت این است که «رحمت» علاقه یک¬¬طرف و مکمّل مودّت است. گاهی در زندگی، رابطه از طرف یکی از زوجین، ضربه می‌خورد؛ به عنوان مثال زن یا مرد بر اثر مشکلات روحی یا اختلالات رفتاری، نمی‌تواند علاقه‌ی خود را آنگونه که شایسته است، به همسر خود نشان دهد و مسؤولیت خود را به خوبی انجام دهد. خداوند متعال می‌فرماید، ما در این زمان، علاقه‌ی دیگری را در کنار مودّت برای شما ایجاد کرده‌ایم، تا از پاشیده شدن کانون گرم خانواده جلوگیری کند، این علاقه¬ی یک‌طرفه «رحمت» نام دارد.
2ـ گذشت و بخشش:  یکی از ویژگی¬ها و جلوه¬های رحمت، گذشت است؛ زن و شوهر باید در زندگی نسبت به هم گذشت داشته باشند و اگر تخلفی از سوی یکی از آنها رخ داد و یا به وظیفه‌ی خود عمل نکرد، فرد مقابل، به جای معرکه برپا کردن و تلافی، گذشت و بخشش داشته باشند. در این صورت است که بر زندگی کنونی خود مسّلط هستند و می¬توانند در مورد مسائل آینده صحبت ¬کنند. خانواده شاد، آرام و موفق خانواده¬ای است كه درآن بخشش، شكيبايي، تحمل و درك متقابل تمرين مي¬شود. اگر زن و شوهر ببخشند و فراموشی خطاها را نداشته باشند زندگی آنها به صورت يك رشته از اتهامات متقابل در مي¬آيد. رسول خدا (صلی¬الله¬علیه¬وآله) می¬فرماید: هر گاه خشمی برای شما پیش آمد، با عفو و گذشت آن را از خود دور کنید؛ زیرا در روز قیامت منادی ندا می¬دهد: هر که به گردن خدا مزدی دارد، برخیزد و کسی جز بخشایندگان برنخیزند، آیا نشنیده¬اید که خدای متعال فرمود: پس هر که گذشت کند و آشتی ورزد، مزدش با خداست.
3ـ چشم پوشی از خطاها: ویژگی و جلوه¬ی دوم رحمت، چشم پوشی و نادیده گرفتن است؛ به این معنا که هر یک از زوجین، کار اشتباه و خطای همدیگر را به روی او نیاورد. اگر نتوانند گذشته را فراموش کنند، این خود زنگ خطری برای تباهی رابطه¬ی متقابل است. بنابراین باید ضمن گذشت از خطاهای یکدیگر، سعی کنند با عدم تکرار آنها، روند جدیدی را شروع کنند. از ناامید شدن، کینه و خشم خودداری کنند. البته چشم پوشی نباید تا حدّی باشد که طرف مقابل، متوجه عیب‌های خود نشود؛ اما تذکّر دادن برای رفتارهای غلط یک فرد باید، در شرایطی آرام و به دور از تنش و با ظرافتی خاصی صورت گیرد؛ در واقع نقد نیز باید بر اساس مودّت و رحمت باشد. نقد همچون جرّاحی و آخرین تجویز است؛ یک پزشک، بیمار خود را در فضایی دور از چشم دیگران، محیطی پاک، و با تیغی بسیار نازک، جرّاحی می‌کند و دقیقاً نقطه اشکال را هدف قرار می‌دهد؛ لذا هرگز نباید همسر خود را نزد افراد فامیل و فرزندان نقد کنید تا انشالله زندگی شیرینی داشته باشید.
4ـ جبران گذشته¬¬ها: چهارمین جلوه¬ی رحمت، جبران است؛ یعنی اگر طرف مقابل، اشتباهی مرتکب شد، من جبران کنم؛ اگر او قهر کرد، من آشتی کنم؛ اگر او تند و خشن و نامهربانانه صحبت کرد، من مهربانی کنم. خداوند از هر چیزی با اهمیتی در زندگی مانند چشم و کلیه، دو تا از آن را به انسان هدیه کرده است تا اگر یکی دچار عارضه شد، دیگری کاستیِ آن را جبران کند، حفظ استحکام زندگی نیز به دو اصل مودّت و رحمت وابسته است؛ چرا که در زندگی، همیشه نمی‌توان با مودّت پیش رفت؛ در حقیقت مودّت همیشه در معرض آسیب است؛ و لذا رحمت، حافظ زندگی است، اگر در زمانی که مودّت مخدوش می¬شود، رحمت را حفظ کنیم، کم کم مودّت نیز ترمیم می¬شود و دوباره سرجای خودش بر می‌گردد.
مودت مانند طنابی است که در دست دو کوهنورد قرار دارد، گاهی این طناب از دست یکی از آنها رها شده و به سمت پایین سقوط می‌کند و حتی ممکن است بر اثر برخورد با صخره‌های کوه، بیهوش شود؛ اما ناگهان، در نیمه‌های راه، از سقوط باز می‌ماند؛ آنچه این فرد را از مرگ حتمی نجات داده است، طناب دیگری است که به کمر کوهنورد همراه بسته شده؛ در حقیقت این طناب، معادل همان رحمت در زندگی است.
در زندگی مشترک، گاهی زن یا شوهر بر اثر بحران‌های روحی و فکری و یا بیماری، رفتارهای ناهنجاری را از خود نشان می‌دهد؛ در این میان، اگر پای رحمت به میان نیاید، نمی‌توان مشکلات را برطرف کرد؛ چرا که در مقابل بد رفتاری‌ها و بیماری‌های روحی همسر، هرچه برخورد تشدیدی صورت گیرد، بیماری فرد نیز تشدید می‌شود.
اللهم اهدنا الی الحق و الی طریق مستقیم

درباره ی نویسنده
جناب آقای سلمان علی رحیمی