یاد خدا و آثار و برکات آن
باورهای دینی
1393/8/23


مراتب ذكر الهی
1ـ ذکر لفظی و زبانی: حمد و سپاس خدا ار به¬جا آوردن، هر کاری را با نام خدا شروع کردن، دعاها و ذکرهای وارده و اسماء الهی را بر زبان جاری کردن. این مرتبه از ذکر، اگرچه نسبت به مراتب دیگر ذکر اهمیت کمتری دارد، ولی مفید است؛ زیرا در این مرتبه، زبان به وظیفه‌ی خود قیام کرده است. علاوه بر آن، اگر انسان ذاکر، درحین ذكر، به معانی آن نیز توجه نموده و زبان را از اعمال و گناهانی چون: غیبت، تهمت، دروغ و... باز دارد، زمینه رسیدن به مراحل بالاتر را فراهم می¬سازد.
2ـ ذکر معنوی: در این مرتبه، انسان ذاكر، علاوه بر جاری نمودن الفاظ، به معانی و مفاهیم بلند آن نیز توجه دارد تا آثاری از این توجه در دل سرایت کند و آن را متأثر سازد. 
3ـ ذکر قلبی: منظور از ذکر قلبی این است که انسان ذاکر با قلبش متوجه خدا باشد؛ یعنی موقع برخورد با محرمات، با تمام قلب متوجه خدا و عظمت خدا بوده و خدا را حاضر و ناظر بر خود بداند، و این توجه میان او و گناه سد مستحکمی ایجاد کند؛ یعنی هنگامی که انسان در برابر کار حرامی قرار می‌گیرد به یاد خدا بیفتد و آن را ترک کند. بر این اساس است که در قرآن یکی از صفت¬های مؤمنان را خشوع قلبی می‌داند که مقدمه خشوع نیز توجه قلبی است. رسول اکرم (صلی¬الله¬علیه وآله) می¬فرماید: سه چیز است که سعادت بنده در آن است: اشتغال زبان به ذکر حق، استغراق دل به محبّت او و امتلاء سرّ از نظر حق. بدیهی است که این مرتبه از ذکر نیز، کامل نیست؛ چرا که قلب همان حالت تقلب و دگرگونی است؛ گاهی به سوی هوای نفس و گاهی بسوی عقل در تزلزل است، گاهی با تمام وجود به یاد خداست و گاهی از یاد خدا غافل است، ولی وضعیتش بهتر از مراتب قبلی ذکر است.
4ـ ذکر  دائمی و عملی: این مرتبه از ذکر، که عالی¬ترین مرتبه ذكر و مخصوص بندگان خاص خداست، بندگان خاص خداوند در تمام لحظات زندگی، اعمال، رفتار، گفتار و افكار و تمام وجود خویش را در محضر حق¬تعالی، احساس می¬كنند؛ به گونه¬ای كه در نظر اولیای خدا حتی یک لحظه غفلت از یا خدا گناه محسوب می¬شود. از این¬جا می‌توان دریافت که مفهوم گناه و استغفار برای بندگان خاص خدا غیر از مفهوم آن برای افراد عادی است. در مورد حدّ و میزان یاد خدا، امام صادق (علیه السلام) می¬فرماید: هرچیزی حدّی دارد که در آنجا به پایان می‌رسد، مگر یاد خدا که حدّی پایان¬پذیر ندارد، خدای عزّ و جلّ فرایض را واجب کرده و هر که آنها را به جا آورد، همان حدّ آنهاست... مگر ذکر خدا، که خداوند بزرگ به اندک آن، رضایت نداده و حدّی که در آن¬جا پایان پذیرد، برایش قرار نداده است، سپس این آیه را تلاوت فرمود: «یا ایها الذین آمنوا ذکرو الله ذکرا کثیراً» (احزاب/42)؛ ای كسانی كه ایمان آورده¬اید خدا را، بسیار یاد كنید و بامدادان و شامگاهان او را تسبیح گویید.
آثار و برکات یاد خدا
ذكر خدا در صورتی كه تداوم پیدا كرده و از حوزه و دائره لفظ، عبور و با روح و روان انسان، عجین شود، آثار و برکات گران¬بهایی دارد كه در آیات و روایات به آن اشاره شده و هر یک از آنها در سعادت انسان و جامعه تأثیر بسزایی دارد که در ادامه به چند مورد از آنها به صورت اجمال اشاره می‌كنیم:
رعایت احكام الهی : اولین اثر و برکت یاد خدای متعال، تقید و پایبندی انسان ذاكر، نسبت به احكام الهی و رعایت حلال و حرام خداوند است، و هر قدر، یاد خدای متعال در ظاهر و باطن انسان از نظر كمیت و كیفیت، بیشتر و عمیق¬تر شود، تقید و پایبندی انسان در برابر قوانین الهی، بیشتر خواهد شد. در واقع، ذكر خدای متعال، باعث می¬شود انسان، نعمت¬های الهی و اجر و پاداشی را كه به بندگان صالح و درستكار وعده داده شده، به یاد آورد و برای رسیدن به آن تلاش مضاعف نموده و پذیرش مشكلات بندگی، برایش آسان شود. از سوی دیگر به واسطه تقویت ایمان، اراده ذاكر در جهت رعایت احكام و دستورات الهی، برای نجات و رهایی از عذاب و آتش جهنم كه برای انسان¬های متخلف وعده داده شده، قوی¬تر خواهد شد. امام صادق(علیه السلام) می¬فرماید: از جمله سخت¬ترین تكالیف الهی در باره بندگان، سه چیز است... سومی، یاد خدا است، منظور از یاد خدا این نیست كه انسان، سبحان¬الله و الحمدلله را تكرار نماید، بلکه مقصود این است كه شخص آن¬چنان باشد كه تا با كار حرامی مواجه شد، یاد خدا جلو او را بگیرد.
نورانیت و بصیرت دل: دومین أثر و برکت یاد خدای متعال پیدا شدن بینش و بصیرت برای صاحبان ذکر است. قرآن می¬فرماید: « إِنَّ الَّذينَ اتَّقَوْا إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ مِنَ الشَّيْطانِ تَذَكَّرُوا فَإِذا هُمْ مُبْصِرُون»(اعراف/201)؛ یعنی پرهیزگاران، هنگامی كه گرفتار وسوسه¬های شیطانی شوند، به یاد خدا و پاداش و كیفر او می¬افتند و در پرتو یاد او، راه حق را می¬بینند و ناگهان بینا می¬شوند. اصولاً وسوسه¬های نفس و شیطان همانند میکروب¬های بیماری¬زا است، که در همه وجود دارد، ولی به دنبال بنیه¬های ضعیف وجسمهای ناتوان می¬گردند، تا در آنجا نفوذ کنند اما آنان که جسمی سالم و نیرومند و قوی دارند، این میکروب¬ها را از خود دفع می¬کنند. جمله« فَإِذا هُمْ مُبْصِرُون» اشاره به این حقیقت دارد كه وسوسه¬های شیطانی، پرده بر دیده انسان می¬افكند؛ آن¬چنان كه راه را از چاه، دوست را از دشمن و نیك را از بد، نمی-شناسد، ولی یاد خدا به انسان بینایی و روشنایی می¬بخشد، قدرت شناخت واقعیت¬ها را به او می¬دهد، شناختی كه نتیجه¬اش نجات از چنگال وسوسه¬هاست.
به این ترتیب، اهل ذکر همواره در مقام شهود قرار دارند و خداوند چشم و گوش و دست آنان است« عبدی یتقرب الی بالنوافل حتی أحبه، فاذا أحببته کنت بصره الذی یبصر به و سمعه الذی یسمع به ویده التی یبطش بها»(حدیث قدسی). در این صورت هرگز چیزی بر او پنهان یا بیرون از قدرت و دسترسی او نخواهد بود. امام علی(علیه السلام) می¬فرماید:« إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَى جَعَلَ الذِّكْرَ جَلاءً لِلْقُلُوبِ‏ تَسْمَعُ بِهِ بَعْدَ الْوَقْرَةِ وَ تُبْصِرُ بِهِ بَعْدَ الْعَشْوَةِ وَ تَنْقَادُ بِهِ بَعْدَ الْمُعَانَدَةِ وَ مَا بَرِحَ لِلَّهِ عَزَّتْ آلَاؤُهُ فِي الْبُرْهَةِ بَعْدَ الْبُرْهَة...» (خطبه 222)؛ یعنی خداوند یاد خود را صیقل دلها قرار داده است، دلها بدین وسیله از پس کَرِی، شنوا و از پس نابینایی، بینا و از پس سرکشی و عناد، رام می¬گردند، همواره چنین بوده و هست که خداوند متعال در هر برهه از زمان  و در زمانهایی که پیامبری در میان مردم نبوده است بندگانی داشته و دارد که در سر ضمیر آنها راز می¬گوید و از راه عقل¬هایشان با آنان تکلم می¬کند. در کلمات گهربار حضرت علی (علیه السلام)، خاصیت عجیب و تأثیر شگرف یاد خدا در دلها بیان شده است تاجایی که دل انسان قابل الهام گیری و مکالمه با خدا می¬گردد.
کاهش اضطراب و آرامش دلها: سومی أثر و برکت ذکر الهی، گوهر نایاب انسان¬ها، آرامش دل¬هاست. برای روشن شدن مطلب، باید عرض کنم که:
انسان، موجود اجتماعی و دارای قوه تعقل و اندیشه است، نیرویی كه باعث می¬شود انسان در ارزیابی عملكرد روزانه¬اش، نیم نگاهی به گذشته داشته باشد و چشم¬اندازی نیز برای آینده خود، ترسیم كند. در تحلیل و ارزیابی حوادث و ترسیم چشم اندازی از آینده، حقایق و بایدها و نبایدها در ذهن انسان خطور می¬نماید كه به نوعی آرامش انسان را برهم زده، اضطراب و نگرانی را فراروی او قرار می¬دهد. ترس و دلهره از مسایل سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و خطرات دشمنان داخلی و خارجی و هزاران حوادث و اتفاقات كه هر لحظه و ساعتی، امكان دارد به وقوع بپیوندد، سلامتی و موقعیت انسان و یا اطرافیان او را به خطر اندازد و زندگی را به كام انسان، تلخ و ناگوار سازد. تلاش و فعالیت انسان در طول تاریخ، متوجه همین مطلب بوده است كه چه باید كرد تا اضطراب و نگرانی از قلمرو زندگی انسان، رخت بربندد و به جای آن، آرامش و آسایش به وجود آید؟
پاسخ این سؤال را، قرآن كریم در جمله¬ای كوتاه، ولی نغز و پرمحتوا، بیان کرده، می¬فرماید: «الابذكر الله تطمئن القلوب»؛(رعد28.) آگاه باشید كه تنها راه مطمئن برای رسیدن به آرامش دل¬ها، یاد و نام خداوند است. انسان مؤمن و متدینی که در سایه¬ی تقوا و تدین، دائم الذكر بوده و با تفكر و تأمل در آیات الهی از آموزه¬های بی¬بدیل آن بهره¬مند می¬شود، هرگاه در برابر سیل حوادث اندوهناك، قرار گیرد، مردانه می¬ایستد و می¬گوید به ما جز آنچه خدا برایمان، مقرر و مقدر كرده است، نخواهد رسید.(توبه/51) چنین انسان¬هایی در برابر مصائب و مشكلات، مضطرب نشده، جزع و فزع نخواهند كرد؛ چون اعتقاد دارند و می¬دانند كه اگر مگسی چیزی از انسان برباید، بازگرفتن آن، بدون اذن و اراده الهی، امكان پذیر نخواهد بود.(حج/73).
ذكر و یاد خداوند و دقت و تأمل در آیات آسمانی او، انسان را متوجه این نكته می¬سازد كه تمام فعل و انفعالات كه در عالم هستی «از كرات و كهكشان¬ها گرفته تا ذرات ریز و كوچك ذره بینی» محقق می¬شود، خارج از قلمرو و قدرت مطلق الهی نخواهد بود. ایمان و اعتقاد به قدرت و نیروی برتر و بالاتر از نیروهای مادی و طبیعی و ارتباط با آن، در واقع نگرش انسان را نسبت به جهان هستی، شكل خاصی می¬دهد، جهان را هدفدار و هدف را خیر و سعادت و تكامل انسان معرفی می¬كند و دنیا را به عنوان كشت¬زار آخرت، قلمداد می¬نماید. با چنین بینشی، انسان حتی اگر در ظاهر ابرقدرت جهان شود، در برابر قدرت مطلق الهی، در حدی نیست كه بتواند نظام حاكم بر عالم خلقت و هستی را ذره¬ای مختل سازد.
به این ترتیب، انسان ذاکر، به رزق و روزی، مقام و موقعیت زندگی، و صحت و سلامت خود اطمینان پیدا كرده و می¬داند كه هیچ قدرتی، بدون اذن و اراده الهی، قدرت و توانایی دخالت و سنگ اندازی در زندگی او را نخواهد داشت « لشكریان زمین و آسمان¬ها از آن خداست و او دانا و حكیم است.(فتح/4). باشد كه خدای متعال، توفیق دهد تا در ظاهر و باطن، خلوت و جلوت، و در تمام مراحل زندگی، یاد و نام او را، همراه داشته و از آثار و برکات ارزشمند آن، به خصوص آرامش درونی بهره¬مند شویم، همان اصل ارزشمندی كه بشر در طول تاریخ، به دنبال آن بوده و شب و روز تلاش داشته و دارد تا به صورت نسبی، برای خود و خانواده¬ خود و همچنین جامعه¬ی خود تأمین و مهیا سازد.
پرتـو یاد خـدا گـر دهـد آرایش دل     بگذرد عمر تو در سایه آسایش دل
ثروت و مال نبخشد به دل آرام و قرار     که از آن زاد، پریشانی و آلایش دل
هست تنها به خداوند قسم یاد خدای     ما یه راحت و آرامش و آسایش دل
اللهم اجعل عواقب امورنا خیراً

درباره ی نویسنده
جناب آقای سلمان علی رحیمی