آشنایی با سراج التواریخ، اثر گران بهای ملا فیض محمد کاتب هزاره
سیر در تاریخ افغانستان
1393/8/23

 

علل روی آوردن کاتب به نوشتن سراج التواریخ


 شاید علل مختلف در نوشتن سراج تواریخ توسط مرحوم کاتب وجود داشته باشد، اما مهمترین عامل را می-توان توانایی علمی، مهارتهای نویسندگی، ویژگی های  شخصی و موقعیت سیاسی و اجتماعی ایشان بر شمرد، زیرا فیض محمد در فن خطاطی استاد بوده  و خط را با شیوایی و زیبایی و استحکام می¬نوشته است. هنر خوشنویسی باعث می¬گردد تا امیر حبیب الله فرزند امیر عبدالرحمان، ملا را به دربار فرا خوانده به کار نوشتن نامه¬ها و فرامین دولتی بگمارد. بدین ترتیبب ملا فیض محمد به کاتب مشهور می¬گردد. بر اثر تردد ملا در دربار و آگاهی امیر حبیب الله خان به مراتب فضل و دانش، به ویژه تسلط ملا بر علم تاریخ، وی موظف می¬شود تا یک دوره¬ی تاریخ را از زمان قدرت یافتن سلسله¬ی سدوزایی تا زمان زمامداری شخص امیر حبیب الله بنویسد. در فرمان امیر قید می¬گردد که نوشته¬ها پیش از سپردن به چاپخانه از نظر امیر و چند تن از صاحب نظران وابسته به حکومت گذرانده شود. از اینرو تمامی اسناد، مدارک، نامه¬ها و فرامین دولتی و گزارشات روز مره از جبهات جنگ و نقاط مختلف کشور، موجود در آرشیو ارگ شاهی در اختیار ملا قرار داده می¬شوند، تا وی در کنار رسیدگی به امور کاری روزمره به تألیف تاریخ افغانستان مشغول شود.


سراج التواریخ
سراج التواریخ یکی از آثار ارزنده¬ی تاریخی افغانستان است که با استناد به عهد نامه¬ها، فرامین رسمی دولتی و انبوه اسناد و مدارک موجود در دارالانشاء دربار و آرشیو دولتی به رشته تحریر درآمده است. صحت و اعبتار فراوان این اثر باعث گردیده است تا دیگر مورخان به عنوان مرجع مطالبی را فراخور حال از این کتاب در نوشته های خود نقل کنند. جلد اول سراج التواریخ حوادث دوره¬ی 98 ساله¬ی حکمروایی شاهان سدوزایی و جلد دوم آن حوادث دوران زمامداری دودمان محمد زاییان را از آغاز تخت نشینی تا سال 1298 شامل می¬شود. در جلد اول علاوه بر ذکر حوادث سیاسی و اجتماعی، موقعیت جغرافیایی افغانستان و نژاد نامه افغان¬ها را به تفصیل نوشته کرده است. تألیف جلد اول به سال 1325 و جلد دوم سال 1331 هـ.ق. انجام و هردو جلد در همین سال اخیر 1331در 387 صفحه به چاپ می¬رسند. جلد سوم سراج التواریخ (بخش اول) که در 862 صفحه به چاپ رسیده، بزرگترین و ارزشمند ترین بخش سراج التواریخ می¬باشد. نویسنده حوادث خونبار و اسفناک شانزده سال از دوران سیاه و تاریک زمامداری امیر عبدالرحمان خان را (از سال 1297هـ.ق. سال جلوس امیر بر اریکه قدرت تا سال 1314هـ.ق.) به تفصیل در برابر دیدگان خواننده به تصویر می¬کشد. مؤلف برای تبیین ظلم و ستم و تعدی و تجاوز امیر و عمال دولتی در این بخش ازکتاب ابتکار ظریف و بسیار زیرکانه¬ای را در پیش گرفته است. روش چنان است که در لفافه ذکر اوصاف و القاب تمجیدی، در ظاهر به ستایش و تکریم امیر و وابستگان حکومت می¬پردازد و ستمدیدگان و مظلومین مخالف را آماج اتهام و استخفاف و طعن  و لعن ساخته؛ آن گاه به مهارت شرح خیانت، جنایت و ستم  های روا داشته را در عبارات می¬گنجاند. با تمسک به این روش کاتب توانسته است قتل عام، دربند کشیدن، شکنجه و آواره کردن مردم بی¬گناه، تجاوز به نوامیس مسلمین، ترویج اختلافات قومی و مذهبی، برپایی کله منارها، وضع مالیات سنگین و رواج رشوه خواری در میان حکام و ضباط و مأمورین و نوکرمآبی و دست نشاندگی امیر و خاندان حکومتی به انگلیس را در جای جای کتاب طوری بگنجاند که هم از دستبرد صاحب نظران اصلاح گر حکومتی در امان ماند و هم تا ابد در حافظه¬ی تاریخ به ودیعت سپرده شود. چنانکه ذکر شد جلد سوم سراج التواریخ حاوی حوادث سالهای (1297تا 1314هـ.ق.) می¬باشد، ولی به سبب فزونی حجم و چاپ منفصل کتاب که کاتب پس از تنظیم هرفصلی آن را برای چاپ به چاپخانه ارسال و به تنظیم فصل دیگر کتاب می-پرداخته است، گاهی به مناسبت هایی حوادث مربوط به سالهای(1332تا 1335هـ.ق.) نیز در این کتاب حکایت شده است.
جلد سوم سراج التوریخ(بخش دو)بخش مذکور از کتاب سراج التواریخ که در احوال امارت پنج سال اخیر امیر عبدالرحمان نگارش یافته و به تازگی نزد وابستگان کاتب پیدا شده در 416 صفحه گرد آوری شده است. به خط عادی خود مؤلف چاپ این اثر که مطالب مندرجه¬ی آن درکمتر منابع تاریخی موجود آمده است نهایت ضرورت داشته و برای پژوهندگان و محققین در امر تاریخ می¬تواند رهکشا باشد.
تعداد مجلدات سراج التواریخ چهار و یا پنج جلد بوده که جلد چهارم آن به تازگی در سال 1390 هجری شمسی در سه بخش به چاپ رسیده است. بخش اول آن وقایع سالهای (135تا 1318هـق.) در 767 صفحه بیان کرده است. بخش دوم آن حوادث سالهای(1319تا 1322هـ.ق.) در 722 صفحه ذکر کرده است. بخش سوم آن وقایع سالهای (1323تا 1337هـ.ق.) در714 صفحه بیان کرده است. اما جلد پنجم آن تا هنوز مفقود می¬باشد. دکتر عبدالاحمد جاوید استاد دانشگاه کابل در مقاله¬ای تحت عنوان«نظراجمالی به فرهنگ دوره¬ی محمدزایی» تعداد جلدهای سراج را پنج جلد ذکر کرده است. نویسندگان دائرةالمعارف آریانا نیز تعداد جلدهای سراج التواریخ را پنج جلد دانسته اند. احتمال دارد که جلد پنجم آن نزد سردار عنایت الله خان فرزند امیر حبیب الله خان  که در زمان چاپ کتاب متصدی امر نظارت بر مطبوعات بوده است باشد.


نظر مورخین در باره¬ی سراج التواریخ   
مورخین برجسته و مشهور افغانستان اظهار نظر های بسیار ارزشمند و جالبی در باره¬ی سراج التواریخ دارند که این دیدگاه¬ها بیانگر اهمیت،ارزش، اعتبار و اتقان علمی  این اثر گران بهای تاریخی می¬باشد. در این جا نظریات چند تن از مورخین بر جسته کشور را ذکر می¬نمایم، از جمله میر محمد صدیق فرهنگ می¬نویسد: کار مهم علمی دیگری که در این عصر(زمان حبیب الله) صورت گرفت تألیف سراج التواریخ در تاریخ افغانستان از عصر احمد شاه به بعد توسط مورخ و محقق و دانشمند فیض محمد کاتب هزاره بود. مؤلف این کتاب نه تنها معلومات جامع  و کاملی را در مورد دوره¬ی سدوزایی و محمد زایی برای بار اول در یک تألیف نفیس جمع آوری نموده، بلکه سعی ورزیده است تا در زیر پرده¬ی عبارات تعارفی که گریز از آن در شرایط آن عصر خارج از امکان بود یک سلسله حقایق را در مورد نواقص اداره و بیداد گری زمامداران به گونه¬ای مفصل و مستند ثبت تاریخ کند.» عبدالحی حبیبی مورخ مشهور در باره¬ی سراج و تعداد مجلدات آن چنین می¬نویسد: سراج التواریخ نخستین کتاب ضبط وقایع دولتی افغانستان شمرده می¬شود و برای مورخان دیگری که آثار خود را مطابق به موازین جدید تاریخ نویسی می¬نویسند  منبع معلومات به شمار می¬آید قراری که دکتر بهروز در سنه¬ی 1361 هـ.ق. به من (حبیبی) گفت: کاتب تاریخ خود را تا سال هشتم عصر امانی 1308هـ.ش. نوشت. شش سال اخیر عبدالرحمان خان و تمام دوره¬ی امارت حبیب الله را هم داشت، ولی اکنون موجود نیست. و نیز جلد پنجم به خط خود کاتب و مشتمل بر احوال هشت سال و سه ماه سلطنت امان الله خان نزد عبدالغفور غرقه دیده شده بود که سر نوشت این جلد اخیر معلوم نیست.» نویسندگان دائرةالمعارف آریانا چنین نوشته اند: بزرگترین کتاب تاریخی و اثر مهم در عصر امیر حبیب الله و ما بعد آن کتاب سراج التواریخ تالیف ملا فیض محمد کاتب است که در پنج جلد بوده و تاکنون تنها سه مجلد آن به چاپ رسیده است. جلد اول از زمان حکومت ابدالی¬ها آغاز گردیده و جلد پنجم حاوی وقایع زمان امان الله خان است نسخه¬های قلمی جلد چهارم و پنجم موجود است».
آنچه ذکر شد مختصری در باره¬ی کتاب سراج التواریخ بود. به همه کسانی که علاقه مند به تاریخ و سرنوشت افغانستا و مردم آن هستند و می¬خواهند با گذشته افغانستان آشنا شوند و از حوادث آن پند بیاموزند و در جهت پیشرفت آینده افغانستان بهره برند¬، توصیه می¬گردد که حد اقل یکبار این کتاب نفیس و ارزشمند را مطالعه نماید.

درباره ی نویسنده
آقای خانعلی عظیمی