حکم شرعی جوایز بانکی
زلال احکام
1390/9/25

مسأله در مورد جواز یا عدم جواز اعطای جوایز بانکی این است که چون سپرده‌گذاران وجوه خود را بر اساس قرارداد قرض در بانک‌های ایران و سایر کشورها سپرده‌گذاری می‌کنند، اگر این سپرده‌گذاری مشروط به هرگونه زیاده باشد، مسأله ربا پیش خواهد آمد و مشکل شرعی پیدا خواهد کرد. حال اگر سپرده‌گذاران به شرطی در بانک‌ها سپرده‌گذاری کنند که امکان شرکت در قرعه‌کشی جوایز را داشته باشند، از آنجا که این شرط به نفع قرض‌دهنده منجر می‌شود و همچنین امتیاز شرکت در قرعه‌کشی قیمت بازاری و مالیت دارد، ربای حکمی خواهد بود و قابل قبول نیست. اما یکی از راه حل‌ها برای این مسأله این است که شرکت در قرعه‌کشی و امکان دریافت جوایز، شرط سپرده‌گذاری در بانک از سوی سپرده‌گذاران نباشد؛ یعنی سپرده‌گذاران در موقع بازکردن حساب در بانک و گذاشتن پول‌هایشان در آن نباید شرط کند که بانک او را در قرعه‌کشی جوایز شرکت دهد و به او جایزه بدهد؛ ولی در عین حال بانک به صورت یکجانبه و بدون شرط این قرعه‌کشی را برگزار کند. تفاوت مسأله در این است که اگر بانک قرعه‌کشی انجام نداد، قابل مطالبه و پیگرد حقوقی از سوی سپرده‌گذاران نباشد.

 

امام صادق(ع) در روایتی می‌فرماید:

 

«ربا دو نوع است، یکی حلال و دیگری حرام است. امّا حلال آن است که کسی به برادرش قرض می‌دهد به طمع این‌که بیشتر از آنچه گرفته برگرداند؛ بدون این‌که بین آنها چنین شرطی باشد. حال اگر مقترض بیشتر از آنچه گرفته برگرداند، برای مقرِض حلال می‌باشد؛ ولی ثوابی نزد خداوند در آنچه قرض داده‌است، نخواهد داشت؛ این مفاد قول خداوند است که فرمود: «فلایربوا عند الله(روم، 39)» و امّا حرام آن است که کسی قرض می‌دهد و شرط می‌کند که بیشتر از آنچه قرض داده‌است، تحویل بگیرد(1).»

 

فتوای بسیاری از مراجع تقلید نیز در مورد جواز دریافت جوایز قرعه‌کشی حساب‌های قرض‌الحسنه در بانک‌های ایران بر اساس عدم شرط شرکت در قرعه‌کشی جوایز در ضمن قرارداد قرض‌الحسنه است. در این‌جا بعض فتواهای مراجع تقلید در باره حکم جایزه‌های بانکی ذکر می‌شوند:

 

امام خمینی(ره) در این باره فرموده‌است:

 

«جایزه‌هایی که بانک‌ها یا غیر آنها برای تشویق قرض‌دهنده می‌دهند یا مؤسسات دیگر برای تشویق خریدار و مشتری می‌دهند با قرعه‌کشی، حلال است(2).»

 

آيت الله خامنه‌اي نیز می‌فرماید:

 

«پس‌اندازهاى قرض‌الحسنه و جايزه‌هاى آن و تصرّف در آن اشكال ندارد. بانك و كاركنان آن حق ندارند جايزه‌هايي را كه مخصوص برندگان هستند، بدون اذن آنان به تملّك خوددرآورند(3).»

 

سوال: گاهی بانک‌ها به منظور تشویق و ترغیب مشتریان که بیشتر پول‌شان را به بانک بسپارند و یا حساب باز کنند، از طریق قرعه‌کشی جایزه‌ای قرار می‌دهند و به کسی که قرعه به نام او اصابت کند، جایزه می‌پردازند، آیا جایز است که بانک چنین عملی را انجام دهد و گرفتن آن جایزه شرعاً جایز است یا نه؟

 

آیت الله خویی در جواب این سوال گفته‌است:

 

«در این مسأله تفصیل هست به این‌که اگر عمل قرعه‌کشی پس از اعلام بانک به صورت شرط از طرف مشتریان نباشد و پول خود را به این شرط نگذارند که قرعه‌کشی انجام شود، بلکه قرعه‌کشی فقط به عنوان تشویق مشتریان بوده‌باشد که بیشتر پول در آن بانک بگذارند و یا اشخاصی حساب در آن بانک باز کنند، در این صورت عمل قرعه جایز است و کسی که قرعه به نام او اصابت کند جایز است آن جایزه را به عنوان مجهول المالک، به اذن حاکم شرع یا به اذن وکیل او در صورتی که بانک دولتی و یا مشترک بوده‌باشد، بگیرد و اگر بانک دولتی و یا مشترک نبوده‌باشد، در گرفتن جایزه احتیاج به اذن حاکم شرع ندارد و اگر عمل قرعه‌کشی چنانچه به نحو شرط ضمن عقد مانند عقد قرض و یا عقد دیگری بوده‌باشد، انجام بگیرد و از باب وفا به آن شرط قرعه بکشند، جایز نمی‌باشد و گرفتن جایزه نیز برای کسی که قرعه به نام او اصابت کرده‌است به عنوان وفا به آن شرط جایز نمی‌باشد(4).»

 

آيتاللهوحيدخراساني نیز نوشته است:

 

«جايز‌ه‌هاى بانكى دو صورت دارد:

 

اول: آن‌كه قرعه‌كشى بر بانك شرط نشود، بلكه قرعه فقط به عنوان تشويق باشد، در اين صورت عمل قرعه جايز است و كسى كه قرعه به نام او اصابت كند، جايز است آن جايزه را بگيرد، هرچند احوط آن است كه اگر بانك دولتى يا مشترك باشد، گرفتن جايزه به اذن حاكم شرع باشد.

 

دوم: آن‌كه قرعه‌كشى شرط شود و بانك به جهت وفاى به آن شرط قرعه بكشد، كه در اين صورت عمل قرعه‌كشى جايز نيست و همچنين گرفتن جايزه براى كسى كه قرعه به نام او اصابت كرده‌است جايز نيست(5).»

 

سوال: واريزنمودن پول به مقدار معين جهت قرعه‌كشى چه حكمى دارد؟ اگر شرط نكند كه پول را به اين جهت واريز مى‌كند، بلكه داعى او اين امر باشد، تغييرى در حكم ايجاد خواهد شد؟ اصولًا آيا بين شرط و داعى فرقى هست؟

 

آيت الله مكارم شيرازي به این سوال جواب داده‌است:

 

«اگر شرط كند اشكال دارد؛ ولى اگر جنبه داعى داشته باشد اشكال ندارد و تفاوت اين دو از اين‌جا روشن می‌شود كه شخص سپرده‌گذار براى خود حق مطالبه از بانك قایل نباشد(6).»

 

آیت الله محقق کابلی نیز در رساله‌اش در باره جوایز بانکینوشته‌است:

 

«بانک‌ها سالانه جهت تشویق مردم برای بازکردن حساب و سپردن پول‌های خود به بانک‌ها قرعه‌کشی می‌کند؛ هریک از صاحبان حساب که اسمش به قرعه برآمد، مبلغی را برایش به عنوان جایزه می‌دهد و اگر این قرعه‌اندازی را هنگام بازکردن حساب و سپردن پول شرط نکرده باشد حلال است و اگر مال مجهول المالک در آن بانک باشد باید به اذن حاکم شرع اخذ شود و اما اگر هنگام بازکردن حساب شرط قرعه‌اندازی را بنماید جایز نیست(7).»

 

نتیجه: طبق فتواهای مراجع عظام تقلیدی که ذکر شدند و همچنین فتواهای سایر مراجع تقلید(8)، اعطا و دریافت جايزه‌هاي بانکی حساب‌های قرض‌الحسنه، در صورتی که شرکت‌دادن در قرعه‌کشی جايزه‌ها شرط دادن قرض‌الحسنه به بانک نباشد، جایز و حلال است.

 

منابع

1- حرعاملی، محمد؛ تفصیل وسائل الشیعة، ج18، ص161؛ مؤسسة آل‌البیت لاحیاء التراث، قم؛ چ‌اول، 1409ﻫق.

2- امام خمینی(ره)؛ رساله توضیح المسائل، معاملات بانکی، ص543، مسأله2856؛ انتشارات امیری، تهران؛ 1368ش.

3- آیت الله خامنه‌ای؛ رساله اجوبة الاستفتاءات، جایزه‌های بانکی، ص775- 776، سوال‌های 1945- 1947؛ انتشارات بین‌المللی الهدی، تهران؛ چ‌اول، 1381ش.

4- آیت الله خویی؛ توضیح المسائل، مسائل بانک‌ها. جایزه‌های بانکی، ص544، مسأله13 و نک: مسائل متفرقه، ص520، مسأله2828.

5- آیت الله وحید خراسانی؛ توضیح المسائل، مسائل بانک‌ها، جایزه‌های بانکی، ص561، مسأله 2862؛ مدرسة الامام باقرالعلوم(ع)، قم؛ چ‌هفدهم، پاییز 1388ش.

6- آيتاللهمكارمشيرازي؛ استفتائات جدید، ج2، فصل چهل و نهم: مسائل بانکی، ص585- 586، سوال1695 و نک: سوال1694؛ انتشارات امام علی بن ابی طالب(ع)، قم؛ چ‌ششم، 1389ﻫش.

7- آيتاللهمحقق کابلی؛ رساله توضیح المسائل، مسائل بانکی، ص649، مسأله 3052؛ مرکز انتشارات دار النشر اسلام، قم؛ چ بیست و دوم، 1392ش.

8- آیت الله فاضل لنکرانی؛ جامع المسائل، ج1، ص274. آيتاللهتبريزي؛ استفتائات جدید، بانکداری و احکام بانک، ص488، سوال 2135.آیت الله بهجت؛ رساله توضیح المسائل، ضمائم، مسائل متفرقه، ص3، مسأله 22. آیت الله صافی گلپایگانی؛ جامع الاحکام، ج2، قرض، عملیات بانکی، ص303، س1989، ص309، س 2004 و نک: ص303، س 1986. آيتالله مظاهري؛ رساله توضیح المسائل، بانک، ص333، مسأله 1859. آيتاللهسبحاني؛ استفتائات، ج1، مسائل بانکی، ص273، سوال831 و ج2، ص343، سوال1046. محمدحسن بنی هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج2، ملحقات رساله آیت الله سیستانی، مسائل بانکی، جوایز بانک، مسأله24.

درباره ی نویسنده
قنبرعلی حسینی