نگاهی به جوانی و نوجوانی در سيره امام صادق عليه السلام
سیره اهل بیت
1395/10/7

«جوانی و نوجوانی دوره بسیار حساسی است که استفاده مناسب از آن ضامن سعادت فرد و جامعه و برخورد نادرست با آن  زمینه‌ساز انحراف فردی و اجتماعی می‌گردد. در این نوشتار گوشه‌ای از مسایل جوانی و نوجوانی در سیره امام صادق (ع) مطرح شده است.
امام صادق‏ عليه السلام در مورد سرمايه گذارى معنوى براى نسل نو و حفاظت نوجوانان از گروه‏هاى منحرف و كج انديش، مى‏فرمايند: نوجوانان خود را با احاديث ما آشنا كنيد قبل از اين كه گروه‏هاى منحرف بر شما پيشى گيرند.»

ارتباط با نسل جوان
تربیت و هدایت نسل جوان بیش از گذشته مورد توجه جوامع و دانشمندان قرار گرفته است. نوجوان داراى خصوصيات عاطفى، اجتماعى و جسمانى است که او را از دیگران متمایز می‌سازد.  
آن حضرت ما را به این نکته توجه می‌دهد که جوانان با سرعت بیشتر سجایای اخلاقی را می‌پذیرند. به ابوجعفر مؤمن طاق فرمود: بر تو باد بر تربيت نوجوانان، زيرا آنان زودتر از ديگران خوبى‏ها را مى‏پذيرند.
 رفتار نيكو و ملايم
نوجوان قلبى پاك روحى حساس و دلى نازك و عاطفى دارد پس در برخورد با او بايد راه نرمى و ملايمت در پيش گرفت. در اين حال مى‌توان ارتباط قلبى و عاطفى با او ايجاد كرد، سخنانش را شنيد، راهنمايى كرد، لغزش‏ها را متذكر شد و بالاخره در عالم دوستى مى‏توان صفات زيبا را به او القاء نمود، نيازهاى بسيارى را از او برطرف كرد و او را از آلودگى‏ها بر حذر داشت.
امام صادق عليه السلام فرمود: هر كس سه خصلت را دارا نباشد از ايمان خود سودى نخواهد برد: اول بردبارى كه جهل نادان را برطرف كند. دوم پارسائى كه او را از حرام باز دارد و سوم رفتار نيكو كه با مردم مدارا نمايد.
 آگاهى دادن در مسائل دينى
يكى از علل دين گريزى برخى جوانان و نوجوانان، عدم آگاهى به مسائل دينى است. زيرا انسان به طور طبیعی هر چه را نشناسد به سويش نمى‏رود و افكار و احساسات و حواس خود را به سوى آن معطوف نمى‏دارد. اما شناخت و آگاهى از خوبى‏ها، زيبائى‏ها و منافع یک چیز، انسان را جذب كرده و آن را در نزد وي دوست داشتنى مى‏كند. براى همين اگر جوانان با آثار و بركات دين آشنا شوند، فاصله آنان با حقايق دينى كم خواهد شد.
امام صادق (ع) به بشیر فرمود: از دوستان ما كسى كه در دين خود انديشه و تفقه نكند ارزش ندارد. اى بشير! اگر يكى از دوستان ما در دين خود تفقه نكند و به مسائل و احكام آن آشنا نباشد، به ديگران (مخالفين ما) محتاج مى‏شود، هر گاه به آن‏ها نياز پيدا كرد آنان او را در خط انحراف و گمراهى قرار مى‏دهند در حالى كه خودش نمى‏داند.
در کلام دیگر فرمود: اگر به جوانى از جوانان شيعه برخورد نمايم كه در دين تفقه نمى‏كند او را تأديب خواهم كرد.
 شناساندن آسيب‏هاى اجتماعى
آشنا نبودن نسل جديد با آفت‏هاى اجتماعى، موجب افت ارزش‏هاى اخلاقى و رواج خلاف و حرام در ميان آنان مى‏باشد. اگر جوانان مسلمان با اين آفت‏ها آشنا باشند و از عواقب بد آن در ميان افراد جامعه اطلاع يابند، بنابر فطرت پاك الهی به چنين آفات اجتماعى آلوده نخواهند شد. امام صادق (ع) این آفت‌ها را چنین فهرست كرده است: به برادر ايمانى خود ستم ننمايد، او را فريب ندهد، به او خيانت نكند، او را كوچك نشمارد، او را دروغگو نخواند، غرغر نکند دوستي ‏بين آن دو قطع مى‏شود و اگر به برادر ايمانى‏اش بگويد تو دشمن من هستى، يكى از آن دو كافر مى‏شود و اگر برادرش را متهم نمايد، ايمان در قلب او ذوب مى‏شود مانند ذوب شدن نمك در آب.
 ترغيب به دانش افزايى
يك جوان مسلمان بايد از علوم روز آگاهى كافى داشته باشد. تخصص در كنار تعهد يك اصل مسلم و ترديد ناپذير است. كسانى در عرصه زندگى به اهداف دلخواه خود مى‏رسند كه با شناخت دانش‏ها و مهارت‏هاى عصر خود به قله‏‌هاى سعادت نائل می‌شوند. از منظر حضرت صادق‏ (ع) كسب دانش و مهارت‌هاى فنى براى يك جوان ضرورى است، آن حضرت مى‏فرمايد: هيچ وقت دوست ندارم يكى از جوانان شما (شيعه) را ببينم مگر اينكه در يكى از دو حال شب و روز خود را سپرى كند: يا عالم باشد يا يادگيرنده.
 عادت دادن به حسابرسى
جوانى يك سرمايه و فرصت ‏بسيار عالى براى هر شخص است. اگر جواني به حساب عمر خود رسيدگى نكند و نداند كه در مقابل عمر خويش چه چيزى به دست آورده است، در آينده‌اى نه چندان دور سرمايه‌ي معنوى خويش را به باد فنا خواهد داد. اما اگر به حساب روزانه‏اش برسد و ببيند كه در مقابل هر روز از دست رفته، يك قدم به سوى كمال برداشته، مسلما خوشحال شده و آن را تكرار مي‌كند و در مقابل انحطاط فكرى و اخلاقى غمگين گشته و سعى در جبران آن داشته باشد، بديهى است كه رو به سوى رشد و ترقى خواهد نهاد. امام صادق‏ (ع) به ابن جندب كه جواني پرشور و با ايمان بود مى‌فرمايد: اى پسر جندب! هر مسلمانى كه ما را مى‏شناسد شايسته است كه رفتار و كردار خود را در هر شبانه روز برخود عرضه دارد و حسابگر نفس خويش باشد تا اگر كار نيكى در آن‏ها ديد، بر آن بيفزايد و اگر كار بدى در اعمال خود مشاهده نمود، از آن‏ها توبه كند، تا در روز قيامت دچار ذلت و حقارت نشود.
 تعديل حس دوست‏خواهى
انسان با انس به دوستانش احساس مسرت و لذت مى‏كند. او در همنشينى با رفيق شفيق، نشاط و نيرو مى‏گيرد و اين يك نياز طبيعى اوست که بايد نسبت به آن ارضاء شود. از طرف ديگر بر اثر غلبه احساسات و شور و شوق جوانى و نپختگى نگرش عقلانى، ممكن است در دام دوستان ناباب بيفتد. از اين رو در انتخاب يك دوست ممكن است دچار مشكلات گردد. امام صادق (ع) می‌فرماید: دوستان سه دسته هستند: ۱.كسى كه مانند غذا در هر زمان به او نياز هست و او دوست عاقل است. ۲.كسى كه براى انسان مانند بيمارى و درد رنج آور است، او دوست احمق و نادان است. 3. كسى كه وجودش براى فرد همانند داروى حيات بخش است که او رفيق روشن‌بين و اهل تفكر است.
ضرورت ازدواج
هر جواني فطرتاً نيازمند ازدواج است و بايد به اين نياز خدادادى و طبيعى خود از طريق مشروع پاسخ دهد. اما بعضى جوانان با بهانه قرار دادن بعضى مشكلات و سختى‏ها از اين سنت الهى روى بر تافته و خود را در دام نفس شيطانى گرفتار مى‏كنند. به آنان بايد توجه داده شود كه اين پيمان مقدس در ميان تمام ملت‏ها وجود داشته و محبوب ترين بنيان نزد خداوند متعال است. با ازدواج، شخصيت و ايمان دو جوان كامل مى‏شود. امام صادق (ع) فرمود: كسى كه ازدواج كند نصف دينش را حفظ كرده است، پس بايد در نصف ديگرش تقواى الهى پيشه كند. و در حديث ديگرى آن حضرت به جوانان چنين پيام داد: دو ركعت نماز فرد متأهل بر هفتاد ركعت نماز فرد مجرد برترى دارد.
تشويق به نماز
بر اساس متون دينى ما نماز عامل كمال انسان و حافظ او از آلودگى‏ها و صفات مذموم و ناپسند است. همچنين اين رفتار معنوى تاثير بسزايى در بيدار كردن روح نظم و حفظ نظام انسان دارد. نماز، تسلى بخش و آرامش بخش دل‏هاى مضطرب در انسان‏هاى خسته و نگران است. نماز شاخص رهروان راه خدا و بهترين وسيله ارتباط صميمانه با پروردگار است. روز قيامت اولين چيزى كه از بنده محاسبه مى‏شود نماز است. اگر از او نماز پذيرفته شد، ساير اعمالش پذيرفته مى‏شود اما اگر نماز او رد شد ساير اعمال نيك او نيز رد خواهد شد.
آن حضرت در مورد زيان‏هايى كه در اثر دورى از نماز براى انسان رخ مى‏دهد به ابن جُندب فرمود: واى بر آن‏ها كه از نماز غفلت كنند، در خلوت بخوابند و خدا و آياتش را در دوران ضعف دين استهزاء كنند، آنان كسانى هستند كه در آخرت بهره ندارند و خدا در روز قيامت ‏با آنان سخن نخواهد گفت، آنان را تبرئه نخواهد كرد و عذاب دردناك براى آن‏هاست.


با اقتباس از: مجله  مبلغان  شماره 24، 1380

 

درباره ی نویسنده
جناب آقای دکتر نجیب الله نوری