توسل از دیدگاه اسلام
باورهای دینی
1396/7/13

محمد آمين سلطاني

مقدمه
مقصود از توسل چیست؟ چرا حاجت خود را مستقیم و بدون واسطه از خدا درخواست نمی‌کنیم که غیر خدا را در درگاه خداوند متعال واسطه قرار داده و توسط آن حاجت خود را از خدا می‌خواهیم؟ این اشکالی است که از طرف برخی آدم‌های مغرض مانند وهابیون وارد شده است. آیا دلیل معتبری بر عمل توسّل به غیر خدا از جانب شیعه و سنّی وجود دارد؟ این مقاله به دنبال اثبات جواز توسّل به غیر خدا، مانند پیامبر(ص) و امامان معصوم(ع) و سایر اولیای الهی از دیدگاه اسلام است.
تعریف توسل
الف. توسّل در لغت
«توسّل» از ریشه وسل، به معنای مددجستن از وسیله برای رسیدن به مقصود است. «وسیله» چیزی است كه شخص با آن چیز به دیگری نزدیك می¬شود. (ابن منظور، 1414ق، ج11، ص724،).
هر انسان برای رسیدن به مرادش باید به اسباب و واسطه‌های فیض متوسل شود. به وجودآوردن یک بنا بدون بکارگیری مواد و وسایل مورد نیاز مانند آهن و آجر و سیمان امکان‌پذیر نیست. بر این اساس، توسّل، به معنای استفاده از اسباب، لازمه زندگی انسان در جهانی است که بر آن قانون اسباب و مسببات حاکم است. (روحانی، 1386ش، ص49)
ب. توسل در اصطلاح
توسّل در اصطلاح مسلمانان، تمسّک جستن به اولیای الهی در درگاه خداوند به منظور برآودن نیازهاست. (روحانی، همان)
توسل جستن به غیر خدای سبحان و یاری خواستن از پیامبران و اولیای الهی که در زمان‌های مختلف نزد مسلمانان معمول و متعارف بوده است، به معنای شریک قراردادن آنان در افعال خداوند نیست. بلکه مقصود، آن است که خداوند حاجات و خواسته های مردم را به برکت وجود آنان برآورده می‌سازد. در حقیقت آنان به وسیله اولیا، به خود خداوند متوسل می‌شوند و خدا را می‌خوانند تا خواسته‌های آنان را برآورده سازد و اولیای خدا را می‌خوانند تا اجابت خواسته‌های آنان را از خدا بخواهند.
به طور اجمال، توسّل به اولیای خداوند امری است که عقل و شرع آن را می‌پسندند، و سیره پیامبر اکرم(ص) و امامان اهل بیت(ع) و همه مسلمانان، از گذشته تا کنون، بر جواز توسل به اولیای الهی استوار بوده است و پیامبر اکرم(ص) و امامان اهل بیت(ع) مردم را به توسل جستن به قرآن و اولیای خدا تشویق می‌کرده‌اند.
توسّل در منابع اسلامی
خداوند متعال، عالم هستی را بر اساس نظام اسباب و مسببات استوار کرده است و تمسک به سبب‌ها برای رسیدن به کمالات مادی و معنوی لازمه این نظام است. بدون شک، آدمی برای به دست آوردن کمالات مادی و معنوی، به غیر خود، یعنی بیرون از محدوده وجودی خود نیازمند است. چنان‌که انسان در مسایل مادی برای رسیدن به هر خواسته و تأمین هر نیازی از وسایل گوناگون استفاده می‌کند، در جنبه‌های معنوی نیز باید از وسیله مناسب آن بهره‌مند شود. (روحانی، همان)
همان‌طور که در مادیات، انسان گاهی انسان دیگر را وسیله رسیدن به خواسته خود قرار می‌دهد، مانند بیمار که طبیب را وسیله درمان بیماری خود قرار می‌دهد و گاهی وسیله غیر انسان است، مانند اتومبیل، قطار، دارو، تلفن و... که وسیله نقل و انتقال، درمان و ارتباط می‌باشند.
در جنبه‌های معنوی نیز می‌توان گفت که وسیله آمرزش گناه یا رسیدن به بهشت، انسانی باشد که در نزد خداوند ارزش دارد و پیوند با او خود یکی از وظایف مؤمنان است و یا عملی باشد که در دین انجام آن واجب یا مستحب است. (علم الهدی، 1386ش، ج1، ص334)
از نظر اشعری‌ها و وهابی‌ها، پذیرش فاعلیّت غیر خداوند شرک است. به عبارت دیگر: اشعری‌ها و وهابی‌ها توسّل به غیر خدا و کمک گرفتن از اسباب و وسایل را شرک می‌دانند. این کلام و عقیده اشعری‌ها و وهابی‌ها بر خلاف قرآن و سنّت و عقل است. زیرا قرآن مجید، علاوه بر این‌که در زمینه‌های مختلف فاعلیّت اسباب و تأثیر وسایل را مطرح می‌کند، کمک‌جویی از اسباب را از منادیان توحید و پیامبران الهی نیز بازگو می‌نماید و همچنین مارا به توسل به اسباب و وسایل در جهت تقرب و نزدیکی به درگاه خویش فرمان می‌دهد(همان، ص333)؛ چنان‌که می‌فرماید:
«يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ ابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ وَ جاهِدُوا فِي سَبِيلِهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُون»: «اى کسانی که ایمان آورده‌اید پرهیزگاری پیشه كنيد و وسيله‌ای برای تقرب به خدا انتخاب نمایید و در راه او جهاد كنيد، شايد رستگار شويد.» (مائده/35)
در آیه فوق خداوند باصراحت همه مؤمنان را فرمان می‌دهد که برای دست‌یابی به تقرب و رحمت الهی در جستجوی وسیله باشند.
با توجه به اطلاق و عدم تقیید «وسیله»، این کلمه شامل هر چیزی می‌شود که صلاحیت نزدیک کردن انسان به پیشگاه خداوند را دارد. همان طور که نماز، روزه، احسان به یتیم و.... اسباب تقرب به خداوند هستند، استمداد از پیامبران و اولیای الهی نیز وسیله تقرب به خداوند است. ازاین‌رو، هنگام دعا خداوند را به حق بندگان صالح و آبرومند درگاه او، قسم می‌دهیم و از اولیای الهی می‌خواهیم که برای ما در درگاه الهی دعا کنند. (روحانی، همان، ص50)
بنابراين، «وسيله» در آيه فوق معناى بسيار وسيعى دارد و هر كار و هر چيزى را كه باعث نزديك شدن به پيشگاه مقدس پروردگار مى‏شود شامل مى‏گردد كه مهمترين آنها ايمان به خدا و پيامبر اكرم(ص)، جهاد و عبادات همچون نماز، زكات، روزه، زيارت خانه خدا، صله رحم، انفاق در راه خدا و همچنين هر كار نيك و خير مى‏باشد. (مكارم شيرازى، 1371ش، ج4، ص364)
در داستان حضرت موسی و خضر(ع) خداوند موسی را برای تحصیل علم و آگاهی به دنبال وسیله آن فرستاد و به او مأموریت داد که نزد خضر برود و از او به عنوان معلّم و وسیله تحصیل علم بهره‌مند گردد.
به طور کلی، رسیدن به خواسته‌های گوناگون، اعم از خواسته‌های مادی، مانند درمان بیماری، تحصیل مال و ثروت، به دست‌آوردن آبرو و موقعیت اجتماعی یا خواسته‌های معنوی، مانند آمرزش گناهان و رسیدن به بهشت یا بالارفتن درجاتِ قرب و نزدیکی به رحمت الهی، همه در گرو تحصیل وسیله مناسب با آنها می‌باشد.
بنابراین، اگر صرف بهره‌مندی از اسباب و وسایل موجب آلودگی به شرک باشد، همه انسان‌ها مشرک خواهند بود، زیرا زیرا همگان بر اساس سنت الهی از اسباب و وسایل استفاده می‌کنند، بلکه هیچ کس نمی‌تواند موحِّد باشد، چون انسان جز با بهره‌مندی از وسایل گوناگون به هیچ خواسته‌ای نمی‌رسد. علاوه بر این، اگر وسیله قراردادن انسان شرک است، پس هربیماری که از طبیب استفاده می‌کند یا هر دانش‌طلبی که از معلم و استاد بهره‌مند می‌گردد مشرک است.
اگر وسیله قراردادن اعمال نیکو برای آمرزش گناهان و رسیدن به بهشت شرک است، پس چرا قرآن کریم با صراحت اعلام می‌کند که توبه سبب آمرزش گناهان و تذکیه روح و تهذیب اخلاق و بهره‌مندی از الطاف مادّی خداوند است (هود/3). نماز و همه کارهای نیک، گناهان و آثار آنها را نابود می‌سازد (هود/114). قرض الحسنه سبب آمرزش گناهان و زیادی برکت و مال است (تغابن/17). انفاق سبب نجات یافتن از صفت ناپسند بخل است (تغابن/16). (علم الهدی، همان، ص333- 337)
در روایات پیامبر اکرم(ص) و امامان معصوم(ع) نیز بر لزوم توسل به اولیای الهی در هنگام دعا تاکید شده است؛ چنان‌که در روایت نبوی مستند نزد شیعه و سنّی آمده است:
«کلّ دعاء محجوب حتّی یصلَّی علی محمد و آل محمد»: «هر دعایی پوشانده می‌ماند، تا این‌که بر محمد و آل او درود فرستاده شود.» (محمدی ریشهری، ج4، ص1662 و طبرانی، ج1، ص220)
بنابراین، همچپنان که اصل دعا از اسباب و وسیله‌های فیض است و می‌توان حاجت را به طور مستقیم از خداوند درخواست کرد، توسل به اولیای الهی در هنگام دعا نیز از اسباب فیض و وسایل قرب به خداوند است. (روحانی، همان، ص51)
اقسام و چگونگی توسل
الف. خواندن خدا به حق اولیای او
پیامبر اکرم(ص) فرموده است:
«خداوند عزوجل می‌فرماید: ای بندگان من گرامی‌ترین خلق و پرفضیلت‌ترین آنان نزد من محمد و برادرش علی و امامان بعد از او هستند؛ اینان وسیله‌های به سوی من می‌باشند؛ هرکس حاجتی دارد یا دچار حادثه‌ای سخت و زیانبار گردد و برطرف شدن آن را می‌خواهد، مرا به محمد و آل طاهرینش به نکوترین وجه بخواند حاجت او را برآورم.» (مجلسی،1403ق، ج94، ص22، ح20)
امام کاظم(ع) می‌فرماید:
«هرگاه حاجتی به درگاه خداوند داشتی این‌گونه بگو: خدایا به حق محمد و علی که نزد تو مقام و منزلت والایی دارند تو را می‌خوانم، پس به حق این مقام و منزلت از تو می‌خواهم بر محمد و آل او درود بفرستی و حاجت مرا بر آورده سازی.» (همان، ج64، ص22 ح19)
از عمر بن خطاب روایتی نقل شده است که پس از این‌که آدم ابوالبشر مرتکب ترک اولی شد در مقام توبه به پیشگاه خداوند عرضه داشت: «یارب اسئلک بحق محمد(ص) لما غفرت لی»: «پروردگارا به حق محمد(ص) از تو می‌خواهم که مرا بیامرزی.» (حاکم نیشابوری، 1348ق، ج2، ص615)
عثمان بن حنیف می‌گوید:
«روزی در محضر پیامبر اکرم بودم حضرت به شخصی که مشکل خود را به ایشان عرضه کرد، شیوه دعا و توسل را چنین تعلیم داد: بروید وضو بگیرید و دو رکعت نماز بجا آورید و پس از آن خداوند را با این جملات بخوانید: «اللهم انّی اسئلک و اتوجه الیک بنبیک نبی الرحمة یا محمد انی اتوجه بک الی ربی فی حاجتی لتقضی اللهم شفعه فیّ»: «خدایا از تو درخواست می‌کنم و به واسطه پیامبرت که پیامبر رحمت است، به تو روی می آورم. ای محمد! من به وسیله تو به سوی پروردگارم رو می آورم در مورد حاجتم تا برآورده شود. خدایا! او را در مورد من شفیع قرار بده!» راوی می گوید: به خدا قسم! چیزی نگذشت که مرد شفا یافت.» (احمد بن حنبل، ج4، ص138)
ب. درخواست دعا از اولیای الهی
درخواست دعا همانطور که از برادر و خواهر مؤمن امری صحیح و پسندیده است از اولیای الهی و آبرومندان درگاه او به طریق اولی امری پسندیده است و در قرآن کریم ریشه دارد؛ چنانکه فرزندان حضرت یعقوب پس از پشیمانی از گناه خود و ظلمی که نسبت به برادرشان یوسف روا داشته بودند به پدرشان حضرت یعقوب گفتند:
«اى پدر! براى گناهان ما آمرزش بخواه كه ما خطاكار بوده‏ايم.» (یوسف/97)
ج. درخواست حاجت از اولیای الهی
این‌که به طور مستقیم حاجت خود را از اولیای الهی طلب و درخواست کنیم، مثلاً بگوییم: ای پیامبر خدا! بیماری ما را شفا بده! همان‌گونه که صحابی پیامبر اکرم(ص) خطاب به ایشان عرض کرد:
«أسئلک مرافقتک فی الجنة»: «از تو می‌خواهم که در بهشت هم‌نشینت باشم.» (مسلم، ج2، ص52)
حدود توسل
به چه کسانی می‌توان توسل نمود؟ انسان می‌تواند به همه مقدّسات و شعایر الهی، مانند قرآن کریم، کعبه، ملایکه و بندگان صالح خداوند متوسل شد. از آنجایی که اوج بندگی و عبودیت و معرفت حضرت حق در انبیا و اوصیای آنان جلوه‌گر است توسل به آنان و در رأس ایشان به پیامبر اکرم(ص) و امامان معصوم(ع) اولویت دارد. (روحانی، همان، ص58)
دوستی و مودّت اهل بیت عصمت و طهارت پیامبر گرامی اسلام(ص) بالاترین عملی است که موجب بهره‌مندی از رحمت پرودگار عالمیان است؛ زیرا در قرآن کریم هیچ عملی حتی نماز که افضل و اهم عبادات است اجر رسالت معرفی نشده است، ولی محبت اهل بیت(ع) پاداش رسالت قرار داده شده است. پس یکی از وسایل تقرب، بلکه افضل و اشرف وسایل در کسب فیوضات الهی دوستی و محبت به پیامبر(ص) و اهل بیت ایشان است. (علم الهدی، همان، ص341)
نتیجه
از آنچه گفته شد ثابت گردید که توسل به خدا و غیر خدا ریشه قرآنی و روایی دارد. آیات فراوان برای اثبات جواز توسل به غیر خدا وجود دارند که به بعض آنها اشاره شد. روایات زیادی از طریق شیعه و سنّی برای جواز توسل به غیر خدا وارد شده‌اند. همچنین دلایل بی‌شمار عقلی، عرفی و رفتاری انسان‌ها برای اثبات توسّل به غیر خدا وجود دارند. بنابراین، اشکالی که از جانب وهابی‌ها بر توسّل به غیر خدا شده است، درست نیست.
منابع
1.    قران کریم
2.    ابن منظور، محمد ابن مكرم؛ دار الصادر، بيروت، چاپ سوم، 1414ق.
3.    احمد ابن حنبل، مسند، دار الصادر، بیروت، بی تا.
4.    حاکم نیشابوری، محمد، مستدرک الصحیحین، دارالفکر، بیروت، 1348ش.
5.    روحانی، سیدمحمدکاظم، شفاعت و توسّل، دفتر نشر معارف، قم، چاپ هشتم، 1386ش.
6.    طبرانی، سلیمان بن احمد، المعجم الاوسط، دارالحرمین، بیروت، 1415ق.
7.    علم الهدی محمدباقر، شفاعت، انتشارات فرهنگی و انتشاراتی منیر، تهران، چاپ اول، 1386ش.
8.    مجلسى، محمدباقر، بحار الأنوار، دار إحياء التراث العربي‏، بيروت، چاپ دوم، 1403ق.
9.    محمدی ریشهری، محمد، میزان الحکمة، قم، چاپ دوم، موسسه دار الحدیث، 1375ش.
10.    مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، دارالفکر، بیروت، بی تا.
11.    مكارم شيرازى، ناصر، تفسير نمونه، دار الكتب الإسلاميه، تهران، چاپ دهم، 1371ش.

 

درباره ی نویسنده
جناب آقای محمد امين سلطاني
مقالاتی از این نویسنده