داعش؛ آغاز و فرجام
گزارش و تحلیل
1393/9/22

 

صالحه شریفی

در سال۲۰۱۴ شهر موصل عراق توسط گروهی تروریستی به اشغال در آمد و ابوبکر البغدادی رهبر این گروه، اعلام خلافت نمود. از آن پس داعش به عنوان یکی از مخوف­ترین گروه­های تروریستی، مرتکب جنایات فراوانی گردید و بخش زیادی از اخبار جهان را به خود معطوف داشت. سرانجام در واپسین روزهای سال۲۰۱۷ پایان حضور نظامی داعش در کشورهای عراق و سوریه اعلام شد. آنچه در ادامه می­آید مروری است کوتاه بر عمر چهار ساله­ی داعش:

د-ا-ع- ش

واژه «داعش» نام اختصاری گروهی تروریستی و مخفف عبارت «دولت اسلامی عراق و شام» است. این گروه در زبان انگلیسی با نام «ISIS» مخفف عبارت«Islamic State of Iraq and Syria» شناخته می­شود. برگزیدن نام «دولت اسلامی» از آرمانشهر این سازمان برای عراق و سوریه با بنیاد نهادن حکومتی بر مبنای اسلام، حکایت دارد. اگرچه به کار بردن واژه «شام»(به جای سوریه) نشان از آن دارد که گستره­ی این آرمانشهر فراتر از کشور سوریه بوده و مناطقی مانند اردن، لبنان، فلسطین، و بخش­هایی از غرب عراق و صحرای سینا را نیز شامل می­شود. چه بسا این گروه با گزینش نام خلافت اسلامی و استفاده از واژه شام رویای بازگشت به دوران خلافت اموی، را در سر می­پرورانده است. نماد این گروه شعار «لا اله الا الله، محمد رسول الله» می­باشد که بر پرچمی سیاه رنگ نقش بسته است. مبارزه مسلحانه تحت عنوان جهاد اسلامی، مشی اصلی این سازمان دانسته می­شود.

داعش در مدت فعالیت خود، با جذب هزاران نفر به یکی از منسجم‌ترین گروه‌های شبه‌نظامی خاورمیانه تبدیل گردید. تعداد دقیق نفرات داعش معلوم نیست، اما تصور می‌شود شمارشان به هزاران نفر برسد و عده زیادی جهادی خارجی هم در میانشان باشند. داعش ادعا می‌کند که در میان نیروهایش افرادی از بریتانیا، فرانسه، آلمان و دیگر کشورهای اروپایی، و همچنین آمریکا، جهان عرب و قفقاز حضور دارند. ویدیوهای منتشر شده از این گروه و تسلط و تکلم اعضای آن به زبان انگلیسی، ادعای داعش مبنی بر حضور افرادی از کشورهای اروپایی را تأیید می­کند.

تابعیت و هویت اعضای داعش پس از کشف اجساد و یا دستگیری اعضای این گروه نشان می­دهد که بیشتر این تروریست­ها با همکاری برخی طرف­های منطقه­ای همانند عربستان، لیبی، یمن و چند کشور دیگر جمع­آوری و سازماندهی می­شدندhttp://fa.alalam.ir))

رهبر(خلیفه)

نام اصلی ابوبکر البغدادی، «ابراهیم بن عواد بن ابراهیم بن علی بن محمد البدری السامرایی» گفته شده است(سعیدی­نژاد، ۱۳۹۴، ص۶۷). طبق برخی گزارش‌ها، او در سال ۲۰۰۳ از روحانیون مسجد شهر بوده و بعد از حمله نیروهای تحت رهبری آمریکا به عراق به شورشیان پیوسته است. بطور کلی اطلاعات دقیقی از هویت واقعی و محل استقرار وی در دست نیست. تنها دو تصویر تأیید شده از او وجود دارد. بغدادی به‌عنوان یک فرمانده میدانی و مسلط به فنون جنگی شناخته می‌شود، و به گفته تحلیل‌گران، این مسأله باعث شده بود که داعش برای جوانان جهادی، بیشتر از القاعده جذابیت داشته باشد.

چگونگی پیدایش

زرقاوی رهبر سازمان القاعده­ی عراق را می­توان فردی دانست که موجب پدیدار شدن جریان داعش در عراق گردید. ابومصعب زرقاوی فردی اردنی­الاصل بود که سابقه حضور در افغانستان و نبرد با نیروهای شوروی را نیز در کارنامه خود داشت. وی پس از حمله آمریکا به عراق یک گروه نظامی به نام «جماعت توحید و جهاد در عراق» را تشکیل داد. او در سال 2006 در پیامی صوتی علیه شیعیان عراق اعلام جهاد نمود(سعیدی­نژاد، ۱۳۹۴، ص۶۶). اگرچه این گروه در ابتدا ادعای مبارزه با اشغالگران آمریکایی را داشت(www.tabnak.ir).

بیعت گروه موسوم به «جماعت توحید و جهاد در عراق» با «اسامه بن لادن» رهبر وقت «القاعده»، آن را به شاخه­ی این سازمان در عراق تبدیل نمود. این گروه با گسترش عملیات خود به یکی از قدرتمندترین گروه‌های تروریستی عراق تبدیل شد(کریمی،۱۳۹۴،ص۹).

زرقاوی قصد داشت تا از طریق عملیات نظامی شهرهای رمادی، فلوجه و بعقوبه در عراق را که به مثلث سنی مشهور است، از حکومت مرکزی جدا کند که در طی عملیاتی کشته شد. پس از وی به ترتیب «ابوحمزه المهاجر» و «ابوعمر البغدادی» به ریاست این گروه انتخاب گردیدند(سعیدی­نژاد، ۱۳۹۴، ص۶۷). دوران سرکردگی ابوعمر، شاهد گسترش عملیات­های تروریستی همانند حمله به بانک مرکزی، وزارت دادگستری، یورش به زندان­های ابوغریب و الحوت بود.

پس از کشته شدن ابوعمر بغدادی و ابوحمزه المهاجر طی یک عملیات نظامی در سال ۲۰۱۰م، ابوبکر البغدادی به ریاست «دولت اسلامی عراق» رسید(سعیدی­نژاد، ۱۳۹۴، ص۶۷).

با شروع بحران سوریه در سال 2011م «جبهه النصره» به منظور جنگ علیه نظام سوریه به ریاست «ابومحمد الجولانی» تشکیل شد. با توجه به نزدیکی دیدگاه­های دو گروه، ابوبکر البغدادی با انتشار فایلی صوتی، جبهه النصره را امتداد دولت اسلامی در عراق معرفی کرد و نام سازمان خود را به «دولت اسلامی در عراق و شام» تغییر داد(سعیدی­نژاد، ۱۳۹۴، ص۶۷). به این ترتیب گستره­ی ­فعالیت­های تروریستی و مبارزات مسلحانه این گروه به سوریه نیز کشیده شد.

پس از خروج نیروهای آمریکایی از عراق، داعش توانست از ضعف دولت مرکزی و ستیزهای قومی و مذهبی استفاده کند و به کمک گروه­های سنی ناراضی از حکومت نوری المالکی و افسران سابق بعثی، قلمرو خود را در عراق گسترش دهد(ناوشکی،۱۳۹۴، ص۴۸). در مارس ۲۰۱۳ داعش شهر رقه را تحت کنترل خود درآورد. این گروه با بهره بردن از تنش‌های فزاینده میان اقلیت سنی عراق و دولت مرکزی شیعی، کنترل شهر عمدتا سنی‌نشین فلوجه در استان غربی الانبار را نیز در اختیار گرفت(کریمی،۱۳۹۴، ص۱۲).

پس از تصرف شهر بزرگ موصل در سال۲۰۱۴م، ابومحمد عدنانی سخنگوی این گروه، با صدور بیانیه­ای با عنوان «هذا وعد الله»، خلافت اسلامی اعلام نموده و ابوبکر البغدادی را خلیفه مسلمین خواند. وی بیعت با ابوبکر البغدادی را بر تمامی مسلمانان واجب دانست(ناوشکی، ۱۳۹۴، ص۴۸). همزمان با این اعلان، خلیفه خودخوانده داعش در مسجد جامع نوری شهر موصل در حضور مردم بر منبر رفته و به ایراد سخنرانی پرداخت. مسجدی که سه سال بعد در جریان بازپس­گیری این شهر، توسط داعش منهدم و تخریب گردید!

این جریان بنیادگرا به محض تصرف هر منطقه، مبادرت به اجرای موازین و حدود شرعی می­کرد. قتل­عام­های دسته­جمعی، به اسارت گرفتن زنان و کودکان مسیحی و ایزدی و بعضا مسلمان، به راه انداختن بازارهای برده­فروشی، تخریب آثار تاریخی و باستانی، و .... بخشی از جنایاتی است که داعش به هنگام تصرف یک منطقه مرتکب می­شد. همچنین این گروه در مناطق تحت کنترل خود به وضع احکامی سختگیرانه همانند ممنوع بودن خروج زنان بدون محارم، تحریم تماشای مسابقات ورزشی همانند فوتبال، پوشیده بودن تمام صورت زنان، و... مبادرت می­ورزید. قوانینی که مشابه آن را در حکومت ده ساله طالبان در افغانستان نیز شاهد بودیم.

منابع مالی و تسلیحاتی

یکی از عوامل بقاء و فعالیت گروهک­های تروریستی، منابع مالی و تسلیحاتی آنهاست. چه آن که انجام فعالیت­های تروریستی و جذب نیرو، بدون تأمین این منابع ناممکن خواهد بود. بطور کلی هزینه­های این گروه از چند راه تأمین می­شد:

اولا؛ گروه تروریستی داعش هزینه‌ها و سلاح خود را از سوی برخی طرف­های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای به ویژه عربستان، قطر و چند کشور غربی تأمین می‌کرد(www.tabnak.ir). ثانیا؛ در مناطق تحت کنترل این گروه، مزارع غلات، کشتزارهای پنبه و میادین نفتی وجود داشت. همچنین فروش تجهیزات سرقت شده از مناطق صنعتی و آثار باستانی به غارت رفته توسط داعش، عواید زیادی را برای این گروه به همراه داشت(رک: سعیدی­نژاد، ۱۳۹۴، ص70).

گروه داعش از کشورها موسوم به «دوستان سوریه» که با هدف سرنگونی بشار الاسد گرد هم آمده بودند، تسلیحات دریافت می­نمود. این تسلیحات از طریق عربستان سعودی، قطر و ترکیه به مناطق جنگی سوریه ارسال می­گردید. همچنین تسلیحات ارتش سوریه در پادگان­های نظامی الرقه، الحسکه و دیرالزور با تصرف این مناطق به دست داعش افتاد(سعیدی­نژاد، ۱۳۹۴، ص71).

حامیان داعش

بقا و ادامه­ی حیات داعش علاوه بر کمک­های مالی و تسلیحاتی، نیازمند حمایت از سوی ساکنین بومی مناطقی بود که به تصرف داعش در می­آمد. چند دستگی سیاسی در عراق و نارضایتی عراقیان سنی­مذهب از دولت مرکزی بغداد، این فرصت را برای داعش به وجود آورد که از سوی ساکنین شهرهای اشغال شده حمایت شوند. بطور مثال، با ورود داعش به شهر موصل، اهالی عمدتا سنی­مذهب این شهر به شادمانی پرداخته و از ورود داعش به شهرشان استقبال نمودند. هر چند پس از اجرای قوانین سختگیرانه و ظالمانه داعش در این شهر، مردم به نادرستی انتخابشان واقف شدند!

همچنین گروه داعش در عراق از سوی عشایر اهل­سنت غرب عراق، اعضای سابق ارتش عراق و اعضای حزب بعث حمایت گردید. عشایر ساکن در مناطق کم جمعیت کویری در مرزهای سوریه و عراق نیز مجبور به حمایت از داعش بودند؛ زیرا در صورت عدم اطاعت، کشته می­شدند(سعیدی نژاد، ۱۳۹۴،ص 71).

علاوه بر حامیان داخلی، داعش از سوی کشورهای حاشیه خلیج فارس مانند کویت، قطر، عربستان سعودی و ائتلاف «دوستان سوریه» مورد حمایت قرار گرفت. اگرچه پس از انتشار فیلم‌ها و تصاویر جنایات این گروه تروریستی، برخی از حامیان آنها در حمایت از داعش دچار تردید شدند.

پایان داعش

فتوای تاریخی جهاد کفایی از سوی آیت­الله سیستانی، نقطه­ی آغازی بر پایان داعش محسوب می­شود. علمای شیعه و اهل­سنت و مسیحیان عراق به این فراخوان نظامی لبیک گفته و مردم علی­الخصوص عشایر عراق برای دفاع از کشور، مسلح شدند.

بدین ترتیب، رهبران گروه­های مقاومت اسلامی عراق به بسیج عمومی مردم اقدام نموده و تشکیلات «الحشد الشعبی» را به منظور مقابله با داعش ایجاد نمودند. در این میان نمی­توان کمک­های نظامی و استیشاری جمهوری اسلامی ایران را نادیده گرفت(ر.ک: سایت خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران 8/4/96).

پس از آن، با همکاری نیروهای مسلح دولت مرکزی عراق و نیروهای مردمی «الحشد الشعبی» در جبهه مبارزه با داعش، موفقیت­های چشمگیری رقم خورد و به تدریج مناطق تحت تصرف داعش از کنترل این گروه خارج و به دست نیروهای دولتی افتاد. بازپس­گیری شهر«راوه» آخرین ضربه به پیکر نیمه جان داعش در عراق بود. همزمان با شکست داعش در عراق و گریختن شورشیان به سوریه، دولت مرکزی سوریه با کمک نظامی و مستشاری دولت­ جمهوری اسلامی ایران، حملات هوایی ارتش روسیه، نیروهای شبه نظامی همانند لشکر فاطمیون و تیپ زینبیون، و ... توانستند این گروه تروریستی را به لحاظ نظامی شکست دهند و همه مناطق اشغال شده را بازپس گیرند.

خاتمه

صاحبنظران دلایل زیادی را به عنوان علل و چرایی پیدایش داعش ذکر کرده­اند که پرداختن به آنها مجالی دیگر می­طلبد. اما کوتاه سخن این که؛ عمده دلیل پیدایش داعش و گروه­های مشابه آن، تفکرات سلفی­، قشری­گری دینی و جمود فکری است که هر از چند گاهی در قالب گروهایی همچون القاعده، طالبان، سپاه صحابه، لشکر جنگوی و ..... ظهور و نمود پیدا می­نماید. بنابراین اگرچه به لحاظ نظامی داعش در کشورهای سوریه و عراق شکست خورده و عملا منطقه­ی جغرافیایی قابل ملاحظه­ای تحت تصرف ندارند،‌ اما تفکر داعش­مآبانه همچنان باقی است و ممکن است در بستر و زمینه­ی مساعد دیگری فرصت نضج بیابد. بنابراین راه برون­رفت از این معضل، مبارزه با تفکرات سلفی و آگاهی­بخشی به مسلمانان علی­الخصوص جوانان است.

منابع

{C}-         سعیدی­نژاد، غلام­رضا، ریشه­یابی تفکرات گروه داعش و ارتباط آن با افکار بنی­امیه، زمستان ۱۳۹۴، رساله علمی سطح 3 مدیریت حوزه علمیه استان قم.

{C}-         کریمی، سارا، نحوه و چگونگی پیدایش و شکل گیری گروهای تروریستی، مجله پژوهش ملل، بهمن۱۳۹۴، ش۲.

{C}-         ناوشکی، حسین، عوامل قدرت­یابی داعش در عراق، مجله علوم سیاسی، زمستان۱۳۹۴، ش۷۲

{C}-         سایت خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران http://www.irna.ir/ ۸ تیر ۱۳۹۶

{C}-         سایت خبری تابناک http://www.tabnak.ir/ ۱۴ شهريور ۱۳۹۳

{C}-         سایت خبری شبکه العالمhttp://fa.alalam.ir)) ،  چهارشنبه 21 خرداد 1393