الگوهای انسجام اسلامی در اندیشه پیامبر اعظم (ص)
سیره اهل بیت
1396/7/13

مقدمه

ايجاد انسجام در بين مذاهب و آحاد امت اسلامي و زدودن زنگار تفرقه و جدايي و اختلاف، امري قرآني، روايي، نقلي و عقلي است.

در سايه چنين اندیشه‌ای است كه زمينه براي خود شكوفايي استعدادهاي عظيم فردي، گروهي و سازمانی در جهان اسلام آماده مي‌شود و زيان‌هاي آشكار و نهان جنگ و درگيري‌هاي متعدد دامنگير اجتماع مسلمانان نمي‌شود.

از طرفی مشكل اساسی ملت‌های مسلمان از آن جا آغاز مي‌شود كه با تغيير شرايط تاريخي، اجتماعي و محیطی و مشكلات داخلي و بحران‌هاي بيروني، دست يابي به اهداف
و مديريت کارا و اثربخش جامعه دچار اختلال مي‌گردد.

عوامل دروني و بيروني آسيب زا و بحران آفرين موجب مي‌شود كه دست‌يابي به اهداف غيرممكن و گاه محال گردد. از اين رو شناسايي الگوها و استراتژی‌های ايجاد انسجام اسلامی مي‌تواند دولتها و ملتهای مسلمان را براي عبور از بحران‌ها و دست يابي به اهداف، كمك و ياري رساند.

مفهوم انسجام اسلامی

انسجام از ماده(سجم) است، [سجم‏] الماءُ: آب ريخته شد،- الكَلَامُ: سخن با نظم و با استوارى بيان شد.1در نزد علماى بديع به اين معنى است كه سخن بايد خالى از پيچيدگى و سهل و آسان با كلماتى نغز و از هرگونه تكلّف بدور باشد و در دلها اثر بگذارد.2

در اصطلاح انسجام اسلامی به اين معناست كه ملت‌هاي منطقه اسلامي مي‌بايست پيوندهاي خود را چنان مستحكم و استوار كنند كه راه نفوذ دشمن بسته شود. از این رو اندیشه انسجام اسلامي به معناي آن است كه ملت‌هاي مختلف اسلامي با همه تنوع و اختلافات روشي و تجربه‌اي مي توانند از الگوهای مشتركي استفاده كنند و در راستاي منافع مشترك حركت كنند. براي رسيدن به اين هدف مي‌بايست به الگوهای وحدت آفرين و همگرایی که در اندیشه پیامبر اکرم(ص) متجلّی است، عنایت ویژه‌ای داشته باشد.

ضرورت طرح موضوع

در بررسى تاريخ اسلام، از جمله موضوعات مهم و مورد مطالعه انديشمندان مسلمان یافتن الگوهای انسجام اسلامی بوده است. تحليل رويدادها و حوادث ويژه‌ی تاريخ اسلام و نيز بازشناسى كيفيت موضع‏گيریهاى پيامبر اكرم (ص) در برابر رخدادهاى گوناگون زمان، از جمله انسجام اسلامی همواره موضوع مطالعه تحليل‏گران تاريخ اسلام بوده و هست، تا از این رهگذر بتوانند اقدامات رهبر و مدیر بزرگ مسلمانان را کشف و در جهت ایجاد انسجام اسلامی در میان ملتهای مسلمان به کار بندند.

بدون ترديد، موضع‏گيری‏هاى پيامبراکرم(ص) در اين مورد، در نقش مقام نبوت و رسالت، داراى ارزش ويژه‏اى براى مسلمانان خواهد بود؛ چرا كه خداوند مى‏فرمايد:

« لقد كان لكم في‏ رسول الله أسوة حسنة لمن كان يرجوا الله و اليوم الآخر و ذكر الله كثيرا؛

براى شما اگر به خدا و روز قيامت اميد مى‏داريد  و خدا را فراوان ياد مى‏كنيد، شخص رسول اللَّه  مقتداى پسنديده‏اى است.» (احزاب33/21) علامه طباطبائى(ره) مى‏نويسد:«كلمه «اسوه‏» به معناى اقتدا و پيروى است ... اسوه در مورد رسول خدا (ص) عبارت از پيروى اوست  اگر تعبير به «لكم فى رسول الله‏» (شما در مورد رسول خدا صلى الله عليه و آله تأسى داريد) كرد، كه استقرار و استمرار در گذشته را افاده مى‏كند، براى اين بود كه اشاره كند... شما هميشه بايد به آن‏ جناب تأسى كنيد و معناى آيه اين است كه به او تأسى كنيد، هم در گفتارش و هم در رفتارش.»3

نقش‏آفرينى پيامبر اكرم (ص) در مسائل مختلف جامعه، فلسفه‏يابى و پى‏جويى حكمت‏ها و اهداف آن‏ها، گوياى سیره الهی حضرت است. از اين زاويه، تدابير نبوى در هدايت، ولايت و رهبرى جامعه اسلامى، مشخص‏كننده راهبردهاى اداره جامعه اسلامی است و چون مساله
«انسجام امت‏» موضوعى بسیار مهم است، تحليل و بررسى نقش پيامبر اكرم (ص) نيز درباره آن، بهترين راه براى تبيين سيره مدیریتی و حکومتی نبوى تلقى مى‏گردد. تأثير انسجام اسلامى در ساخت امت اسلام و ره‏آورد روشن آن براى آينده‌ی مسلمانان، نشان‏دهنده كاركرد حکومتی اين موضوع است و بى‏شك، نظر به نقش پيامبر اكرم(ص) در اين مسير، مى‏تواند راهى فراروى تحليل سيره مدیریتی آن حضرت به روى ما بگشايد و مقدمه‏اى براى الگوگيرى و نيز اطاعت از خواست و اراده نبوى باشد. « من يطع الرسول فقد أطاع اللّه و من تولى فما أرسلناك عليهم حفيظا؛ هر كه از پيامبر اطاعت كند، از خدا اطاعت كرده است. و آنان كه سرباز زنند، پس ما تو را به نگهبانى آنها نفرستاده‏ايم‏». (نساء4/ 80)

کارکردهای انسجام اسلامی

1- انسجام اسلامي فراهم كننده قدرتي حقيقي است كه مي تواند تكيه گاه استواري براي مسلمانان در رويارويي هاي فرهنگي بين تمدن‌ها باشد، زيرا گرچه مسلمانان از نيروي عظيم انساني، امكانات مادي فراوان، موقعيت هاي استراتژيك، روحيه معنوي بالا، فرهنگ و ديدگاه اعتقادي و فكري مترقي برخوردارند، اما چنانچه ميان اين اجزا و عناصر پراكنده اتحادي ايجاد نشود - همان طور كه در حال حاضر چنين است - اين مجموعه عظيم كارآيي نخواهد داشت.4

2- انسجام اسلامي مي‌تواند زمينه گسترده‌اي براي پژوهش و اجتهاد در منابع اسلامي فراهم آورد و بدين وسيله در رويارويي هاي فكري، فرهنگي و حل مشكلات انساني ياري رساند.

3- انسجام اسلامي موجب الگو شدن ديدگاه‌هاي اسلامي است.5

4- انسجام اسلامي بر توانايي و مقاومت جامعه در مواجهه با دشواري‌ها و بحران‌ها و برخورد با دشمنان خارجي مي‌افزايد. قرآن كريم بر اين نكته تاكيد دارد كه وحدت مايه استواري و نيرومندي است و اختلاف موجب شكست و سستي است:

« و لا تنازعوا فتفشلوا و تذهب ريحكم و اصبروا إن الله مع الصابرين‏؛ و نزاع
(و كشمكش) نكنيد، تا سست نشويد، و قدرت (و شوكت) شما از ميان نرود! و صبر و استقامت كنيد كه خداوند با استقامت كنندگان است». (انفال،8/ 46)‏

5. انسجام اسلامي دستاورد طبيعي تكامل انسان و گوياي پيشرفت و رشد فكري جامعه ديني است.6

6. انسجام اسلامی عامل اساسي در پيروزي پيامبر اسلام و نيز پيروزي انقلاب اسلامي ايران بود؛ و می تواند در اقتدار ملت های مسلمان نقش اساسی ایفا نماید. 7

الگوهای انسجام اسلامی در اندیشه‌ی پیامبر اعظم(ص)

در عصر حاضر که دشمنان اسلام از حربه‌های مختلف جهت ایجاد اختلاف بین مسلمانان بهره می‌جویند، بر مسلمانان است که با الگو برداری صحیح ازاستراتژی‌های رسول گرامی اسلام، زمینه وحدت و انسجام میان قاطبه‌ی پیروان دین اسلام را فراهم آورند.

الگوی اول: همبستگی ایمانی

ورود پيامبر اكرم‏(ص) به مدينه همراه با عقد قراردادهايى بين گروههاى گوناگون بود. اين پيمان‏ها را مى‏توان يكى از بارزترين شواهد به كارگيرى رهيافت انسجام اسلامى در جامعه‌ی آن زمان شمرد.

پيمان‏نامه عمومى مدينه، يكى از مهمترين اين پيمانها وجزء اولين قراردادى بود كه بين پيامبر اكرم‏(ص) و طوايف و قبايل موجود يثرب بسته شد و بعضى آن را «نخستين قانون اساسى مكتوب جهان‏» دانسته‏اند.

اين تدبير بهترين مقوله براى به وجود آوردن وحدت ملى و همبستگى دينى بود چرا كه وحدت ميان قبايل درگير، حقوق اجتماعى يهوديان و نيز مهاجران مسلمانان را تضمين مى‏كرد و از سوى ديگر، اين پيمانها مقدمات تشكيل يك وحدت سياسى و حكومتى را فراهم مى‏آورد.

به عنوان نمونه در مفاد قرارداد بين مسلمين بروشنى قيد شده بود كه مسلمين امت واحده‏ و جداى از مردم ديگر هستند و ارتباطى بين مسلمانان و كافران نيست و دورى بين مسلم و مسلم نبايد باشد. اگر چه روح حاكم بر اين پيمانها همانا به كارگيرى ابزار وحدت اسلامى در جهت راهبرد ارزشى پيامبر اكرم‏(ص) در جامعه اسلامى است.8

پيامبر(ص) بعدها نيز در مسير تثبيت همبستگى ايمانى مسلمين مكرراً بر اين موضوع تاكيد فرمود. در بخشى از سخنان حضرت پس از فتح مكه و در مسجدالحرام چنين نقل كرده‏اند كه فرمود: «المسلم اخ المسلم والمسلمون هم يد واحد على من سواهم تتكافوا دمائهم يسعى بذنبهم ادناهم‏».9

الگوی دوم: پیوند اخوت

در نخستين سال ورود پيامبر اكرم‏(ص) به مدينه يكى از مهمترين ابتكارها و راهبردهاى مهم حضرت در به كارگيرى عامل انسجام اسلامی پیوند اخوت است؛ يعنى پيوند (عقد) مواسات بين كليه مسلمانان اعم از مرد و زن. اين پيمان برادرى همگانى تنها براساس نفى انگيزه‏هاى قومى و قبيله‏اى و بر محور حق و همكارى اجتماعى شكل گرفت چه اين كه: « إنما المؤمنون إخوة فأَصلحوا بين أَخويكم و اتقوا الله لعلكم ترحمون؛ مؤمنان برادر يكديگرند پس دو برادر خود را صلح و آشتى دهيد و تقواى الهى پيشه كنيد، باشد كه مشمول رحمت او شويد». (حجرات49/10)

اين تصميم داهيانه، كارآمدترين ابزار تحقق الفت فراگير در جامعه‌ی آن زمان بود كه نشان از كوشش پيامبر اكرم‏(ص) براى پيدايش يك تعلق اجتماعى بالنده بر محور ايمان به خدا داشت.

به هرحال، سراسر وقايع تاريخ اسلام گوياى شواهدى است كه نقش پيامبر اكرم‏(ص) را در جلوگيرى از افتراق صفوف مسلمين و متقابلاً بهره‏برى ابزار وحدت اسلامى نشان مى‏دهد و اين دستور آشكار قرآن بود كه:« و لا تكونوا كالذين تفرقوا و اختلفوا من بعد ما جاءهم البينات و أولئك لهم عذاب عظيم؛ و مانند كسانى نباشيد كه پراكنده شدند و اختلاف كردند (آن هم) پس از آنكه نشانه‏هاى روشن (پروردگار) به آنان رسيد! و آنها عذاب عظيمى دارند. » (آل‏عمران3 /105). تلاش پيامبر اكرم‏(ص) در ايجاد انسجام به اوج كوشش‏هاى ممكن، مى‏رسد. چون آرمان انسجام را يكى از رسالت‏هاى الهى بعثت‏ خود مى‏داند؛ و رنج تفرق مؤمنان بر او گران مى‏آيد و سخت مهربان و هواخواه آنان است. پس در اين راه تمام توان خود را به كار مى‏برد كه:« لقد جاءكم رسول من أنْفسكم عزيز عليه ما عنتم حريص عليكم بالمؤمنين رؤف رحيم؛ به يقين، رسولى از خود شما بسويتان آمد كه رنجهاى شما بر او سخت است و اصرار بر هدايت شما دارد و نسبت به مؤمنان، رئوف و مهربان است‏‏». (توبه9/128) و شايد به همين دليل است كه خود مى‏فرمايد: «ما اوذى نبى مثل ما اوذيت.»10

الگوی سوم: سازگاری و همدلی

موضوع «اصلاح ذات البين‏» و سفارش‌ها و موضعگيرى‏هاى پيامبر اكرم‏(ص) پيرامون آن نيز، در رديف الگوهای انسجام قرار مى‏گيرد، لذا در همین راستا نقل شده كه درباره‌ی آيه اخوت از پيامبر اكرم‏(ص) پرسش كردند، فرمود: «مزد آن كس كه در برقرارى آشتى ميان مردمان بكوشد؛ برابر مزد كسى است كه در راه خدا پيكار كند».11

پيامبرگرامی اسلام (ص) به گونه‏اى اختلاف‏ زدايى مى‏كند كه شقاقى (هرچند ناچيز) در پيكره انسجام اسلامی مسلمين سر برنياورد؛ چنان كه مورخان نقل كرده‏اند، پيامبر اسلام‏ (ص) حتى براى گروهى هم كه در جنگ حاضر نبودند سهمى از غنيمت قرار مى‏داد.12

الگوی چهارم: تفوق بجای تفرق

یکی از رويدادهایی كه در جريان جنگ احد مشاهده می‌کنیم، دستورى است كه قرآن به پيامبر(ص) مى‏دهد مبنى بر عدم ملامت پاره‌اى مسلمانان به سبب فرار از جنگ و در برابر، بخشودن آنها و سعى در اميدوار ساختن و همكارى به گونه‏اى كه جذب جامعه اسلامى شوند و در  مسير اصلاح و تربيت روحى قرار گيرند: « فبما رحمة من الله لنت لهم و لو كنت فظا غليظ القلب لانفضوا من حولك فاعف عنهم و استغفر لهم و شاورهم في الأمر؛ به (بركت) رحمت الهى، در برابر آنان [مردم‏] نرم (و مهربان) شدى! و اگر خشن و سنگدل بودى، از اطراف تو، پراكنده مى‏شدند. پس آنها را ببخش و براى آنها آمرزش بطلب! و در كارها، با آنان مشورت كن!...» (آل‏عمران 3/159)

بدون تردید يكى از ريشه‏هاى اصلى چنين تصميم بجا و پسنديده‏اى، همخوانى با انسجام و يكپارچگى امت اسلام بوده است تا از اين طريق پيشاپيش زمينه جدایی و افتراق بين گروه‌هاى مسلمان (به علت طرد افرادى از مبارزين كه در جريان جنگ دچار خطا و تخلف شدند) و ساير اقشار جامعه، محو شود.

الگوی پنجم: نفی تبعیض‌های ناروا

در متون تاريخى و روايى آمده است كه حضرت تفاوتى بين برده و غير برده نمى‏گذاشت و خود نيز در اجراى احكام، طعم شيرين حق مساوات و عدالت را به ديگران مى‏چشانيد؛ كه حتى در جمع مسلمانان، جايگاه پيامبر خدا(ص) ناپيدا بود و هر زمانى در مجلس مى‏نشست، افراد ناشناس بسادگى نمى‏توانستند حضور رسول‏الله‏ (ص) را نزد مردم بيابند. اوج درخشش اين مساوات‏طلبى حتى در چشمان مبارك رسول رحمت نيز نمايان بود كه: «كان رسول‏الله يقسم لحظاته بين اصحابه، ينظر الى ذا و ينظر الى ذا بالسوية‏»13

سلمان فارسى در مسجد پيامبر(ص) نشسته بود. عده‏اى از بزرگان اصحاب نيز حاضر بودند و سخن از اصل و نسب به ميان آمد هر كسى درباره اصل و نسب خود چيزى مى‏گفت تا اين كه از سلمان سؤال كردند، او گفت: انا سلمان بن عبدالله، كنت ضالا فهدانى الله عزوجل بمحمد، كنت عائلا فاغنانى الله بمحمد وكنت مملوكا فاعتقنى الله بمحمد. سپس پيامبر(ص) وارد شدند و سلمان گزارش جريان را به حضرت رساند. رسول اكرم‏(ص) به آن جماعت كه همه از قريش بودند فرمود: يا معشر قريش ان حسب الرجل دينه و مروئته خلقه و اصله عقله.14

الگوی ششم: اقامه‌ی دین

بدون تردید امت اسلامی رسالت گسترش دعوت پیامبر خاتم(ص) را تا توسعه امت واحده الهى در پهنه‌ی ارض به دوش دارند چرا كه: « كنتم خير أمة أخرجت للناس‏؛ شما بهترين امتى بوديد كه به سود انسانها آفريده شده‏اند ...» (آل‏عمران 3/110) و همانانند كه برگزيدگان خدايند و غير آنان، زيانكاران: « وَ من يبتغ غير الإسلام دينا فلن يقبل منه و هو في الآخرة من الخاسرين ؛ و هر كس جز اسلام (و تسليم در برابر فرمان حق،) آيينى براى خود انتخاب كند، از او پذيرفته نخواهد شد و او در آخرت، از زيانكاران است‏ ‏» (آل‏عمران 3/85) و این میّسر نمی‌شود مگر با اقامه‌ی دین، چرا كه احياء امت واحده با جوهره‌ی اقامه دين (تقوا و عبوديت الهى) همرديف شمرده: « إن هذه أمتكم أمة واحدة و أَنا ربكم فاعبدون‏؛ اين (پيامبران بزرگ و پيروانشان) همه امّت واحدى بودند (و پيرو يك هدف) و من پروردگار شما هستم پس مرا پرستش كنيد!‏» (انبياء 21/92) و از سويى، اقامه دين حق (در سلسله انبياء) را نيز به وحدت مى‏پيوندد: « شرع لكم من الدين ما وصى به نوحا و الذي أَوحينا إليك و ما وصينا به إبراهيم و موسى‏ و عيسى‏ أن اقيموا الدين و لا تتفرقوا فيه‏؛ آيينى را براى شما تشريع كرد كه به نوح توصيه كرده بود و آنچه را بر تو وحى فرستاديم و به ابراهيم و موسى و عيسى سفارش كرديم اين بود كه: دين را برپا داريد و در آن تفرقه ايجاد نكنيد ...»( شورى 42/13)

بدون شک اقامه دین در میان توده‌های امت اسلامی، در حقیقت  پذيرش نداى «پيامبر وحدت آفرین‏» و احياى حيات ابدى انسانى و الهى امت اوست كه« يا أيها الذين آمنوا استجيبوا لله و للرسول إذا دعاكم لما يحييكم‏؛ اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد! دعوت خدا و پيامبر را اجابت كنيد هنگامى كه شما را به سوى چيزى مى‏خواند كه شما را حيات مى‏بخشد!‏». (انفال 8/24)

نتیجه‌گیری

انسجام اسلامی همواره يكى از آرمانهاى دينى پيامبران توحيدى قلمداد مى‏شده و بر اين بنيان، يكى از محورهاى مهم دعوت پيامبر اكرم‏(ص) نيز پى‏ريزى شاكله‏هاى پيدايش آن بوده است. تحليل رويدادهاى تاريخ اسلام گوياى آن است كه پیامبر اسلام(ص) برای فراهم شدن زمینه پذیرش و گرایش همگانی به سوی ایجاد انسجام اسلامی الگوهای مختلفی که از کارآیی خاصی نیز برخوردار بوده است، ارائه کرده است.

به امید روزى كه انسجام اسلامى، طریقی براى پيوند ملت های اسلامى، به امت واحده الهى گردد و دعوت «امت‏» با دعوت «خداى‏»، همسان كه: « و الله يدعوا إلى‏ دار السلام و يهدي من يشاء إلى‏ صراط مستقيم؛ و خداوند به سراى صلح و سلامت دعوت مى‏كند و هر كس را بخواهد (و شايسته و لايق ببيند)، به راه راست هدايت مى‏نمايد ‏»(يونس 10/25). آن افق روشن و درخشان كه پيامبر رحمت براى امت عزيز اسلام به زيبايى تمام ترسيم نمود و شايسته‌ی این عبارت گردید: «فطوبى لك يا محمد و لامتك‏».15

پی نوشتها

1 - مهیار، رضا،فرهنگ أبجدي عربي-فارسي( متن)، بی تا، بی جا. ص: 71 - فراهيدى خليل بن احمد، كتاب العين، ج‏6، انتشارات هجرت‏، قم، 1410 ق‏، دوم‏. ص: 59.

2 - مهیار، رضا، همان، ص: 71

3 - طباطبائى، سيد محمدحسين، تفسیر المیزان، ج 16،  بنياد علمى و فكرى علامه طباطبائى. تهران،  ص 451.

4 -حکیم، سید محمدباقر، وحدت اسلامي (از ديدگاه قرآن و سنت)، ترجمه عبدالهادي فقهي زاده ، تبيان،  تهران: 1377. ص 31.

5 - حكيم ، سيد محمدباقر،  همان، ص 31.

6 - حكيم ، سيد محمدباقر،  همان،  ص 117.

7 - حسام، صلاح‌الدين، «وحدت و ضرورت آن »، وحدت مسلمين (دفتر كنگره جهاني ائمه جمعه و جماعات)، ص 513.

8 - حميدالله، محمد،  اولين قانون اساسى مكتوب در جهان، ترجمه غلامرضا سعيدى، تهران، انتشارات بعثت، 1365ش.ص 55-64.

9 - علامه هندى، علاءالدين،  كنزالعمال فى سنن الاقوال و الافعال،  بيروت، مؤسسه الرسالة، 1985م.ج 1، ص‏149.

10 -  مجلسى، محمدباقر، بحارالانوار، تهران، دارالكتب الاسلاميه،1403 ق. ج39، ص‏56.

11- حاج سيد جوادى و ديگران،  دايرة‏المعارف تشيع ، ج 1، سازمان دايرة‏المعارف تشيع، تهران، [بی تا]، ص‏243.

12- آيتى، محمد ابراهيم، تاريخ پيامبر اسلام، تهران، انتشارات دانشگاه تهران،1366ش،ص‏272.

13-كلينى رازى، ابوجعفر محمد بن يعقوب بن اسحاق،  الاصول من الكافى، ج 8،  دارالكتب الاسلاميه، تهران، 1363. ص‏268.

14- مطهرى، مرتضى،  خدمات متقابل اسلام و ايران، انتشارات صدرا، تهران، [بی تا]، ص‏75 و76.

15- ابن بابویه (شیخ صدوق)، معانى‏الاخبار، به تصحيح علي­اكبر غفاري، انتشارات جامعه مدرسين، قم، 1379 ق. ص‏51

درباره ی نویسنده
جناب آقای رحمت الله حمیدی